Explosieve cyclogenese tussen VK en IJsland

Cyclogenese: van verstoring naar rotatie

Het proces waarbij een kleine verstoring in de atmosfeer kan uitgroeien tot een roterend weersysteem (lagedrukgebied) wordt beschreven met de term cyclogenese. Cyclogenese kan ook het versterken van een al bestaande cyclonale* stroming omschrijven, wat vaak gepaard gaat met het uitdiepen van een systeem, ofwel het afnemen van de luchtdruk.

* cyclonale circulatie is een cirkelvormige stroming in dezelfde richting als de draaiing van de aarde. Op het noordelijk halfrond gaat cyclonale stroming tegen de wijzers van de klok in.

Cyclogenese verloopt in een aantal stappen. Tussen warmere en koudere luchtsoorten vormt zich een golfbeweging, aangestuurd door de straalstroom. Op de scheidingslijn tussen warme en koude lucht ontstaan fronten – warme lucht wordt gedwongen om te stijgen en koude lucht blijft aan de grond. Door de draaiing van de aarde begint het frontensysteem cyclonaal te draaien (het Corioliseffect).

In de tussentijd zuigt het lucht uit de omgeving aan omdat de luchtdruk in de kern lager is en als het ware aangevuld moet worden. De lucht wordt naar binnen en naar boven gezogen, waardoor het gaat roteren. Dit is een positieve terugkoppeling: hoe langer en harder de lucht omhoog wordt gezogen, hoe meer de lucht naar binnen wervelt en hoe sneller deze roteert.

Extreem snelle ontwikkeling

Deze positieve terugkoppeling is het mechanisme achter het ontstaan van orkanen en tornado’s, maar ook achter explosieve cyclogenese van depressiesystemen. Wanneer de uitdieping extreem snel verloopt, met minstens een luchtdrukdaling van 24 hPa (millibar/mb) binnen 24 uur op 60° noorderbreedte, is er sprake van explosieve cyclogenese. Een andere term hiervoor is bombogenese en zulke stormen worden vaak een bomcycloon genoemd (zie ook: bomcycloon Éowyn).

Indrukwekkend op de weerkaart

Een dergelijke bomcycloon heeft zich in de afgelopen twee dagen ontwikkeld uit de restanten van orkaan Isaias. Op 12 oktober begon de ontwikkeling van het lagedrukgebied, toen met een kerndruk van ongeveer 998 hPa. In de middag van 13 oktober daalde de kerndruk snel terwijl het systeem noordoostwaarts trok.

Enkele uren later behaalde het systeem ruim het criterium voor explosieve cyclogenese, met een drukdaling van 30 mb in 24 uur. Van middernacht tot het middaguur op 14 oktober vond er een verdere, intense uitdieping plaats en daalde de kerndruk zelfs 16 mb in 3 uur tijd! Binnen 36 uur nam de luchtdruk af met maar liefst 65 mb naar de laagste waarde van 930 hPa.

Record voor IJsland?

Tijdens deze uitdieping nam het windveld van het systeem sterk toe. De maximale windsnelheid nam tussen middernacht en het middaguur toe van 85 km/u naar 125 km/u. Het systeem had een relatief gunstige ligging ten opzichte van land, waardoor deze geen naam kreeg. Wel werd er gewaarschuwd voor zware windstoten in Ierland, Schotland en IJsland. Boven zee behaalde het windstoten van tot wel 190 km/u. Mogelijk heeft dit systeem het record van de laagste luchtdruk in oktober ooit gemeten in IJsland verbroken. Op 19 oktober 1963 werd in Stórhöfði een luchtdruk van 938 hPa gemeten, maar vanavond werd op twee weerstations een luchtdruk van slechts 936 hPa geregistreerd. Het record is nog niet door officiële kanalen bevestigd.