Wat lage rivierstanden ons vertellen over het verleden en toekomst
“Als je me ziet, huil dan.” Dit is een boodschap gegrafeerd in een van de stenen langs de Elbe. Dit is niet zonder reden: deze tekst is alleen zichtbaar bij erg laag water, zoals nu het geval is. Vroeger was dit vaak het begin van een ellendige periode, met mislukte oogsten en flinke stijging in voedselprijzen. De stenen laten zien dat extreem laagwater niets nieuws is. Toch is er een belangrijk verschil met vroeger: door klimaatverandering verandert de kans op zulke droogtes.Hongerstenen
Vrachtvervoer via de Rijn wordt ernstig gehinderd, sommige havens liggen droog en oude vondsten en wrakken van honderden jaren geleden komen boven water. Dit is het gevolg van de recordlage waterstanden in onder andere de Rijn. Zo zijn ook verschillende hongerstenen bloot komen te liggen. Deze laten zien dat ook in het verleden de waterstanden in de rivieren uitzonderlijk laag waren. Zo waren er ook verschillende hongerstenen aan het licht gekomen in 2018, toen de rivieren ook erg laag stonden. De stenen herinneren ons eraan dat ook in 1616,1876,1947 en 1976 de waterstanden in grote Europese rivieren uitzonderlijk laag waren, waardoor veel van deze teksten zichtbaar werden.
Het jaar 1540
Deze stenen herinneren ons eraan dat de hydrologische droogte, waarbij de hoeveelheid water in rivieren en andere oppervlaktewateren lager is dan normaal, van alle tijden is. Ook honderden jaren geleden waren de zomers zo droog, dat zelfs een keer de rivieren als de Rijn, Elbe en Seine zo laag waren dat je erin kon lopen. Dit gebeurde in het jaar 1540, toen er volgens historische bronnen van het voorjaar tot het najaar zo goed als geen regen viel. Gedurende elf maanden was het uitzonderlijk droog, met rampzalige gevolgen: oogsten mislukten, de voedselvoorziening stortte in en drinkwatervoorziening werd een groot probleem. In de jaren erna stond 1540 ook wel bekend als het ‘ Grote Zonnejaar’ door de vele zonuren.
2026 valt wel mee?
Vergeleken met de extreme droogte van 1540 valt de zomer van 2026 inderdaad mee. Toch is dat geen reden om de huidige droogte te bagatelliseren. 1540 was een uitzonderlijk jaar binnen een veel koeler klimaat. De huidige droogte speelt zich af in een klimaat dat door de opwarming al warmer is geworden. Daardoor verdampt er meer water en kan eenzelfde neerslagtekort sneller leiden tot problemen met bodemvocht, grondwater en rivierafvoer.
Impact van klimaatverandering
Dit maakt de huidige situatie zo zorgwekkend. Wanneer die meteorologische omstandigheden van het jaar 1540 zich nu voor zouden doen, zou de impact nog veel groter zijn. In een warmer klimaat zoals nu zou de verdamping hoger zijn en zou de bodem sneller uitdrogen. De huidige klimaatverandering maakt de vergelijking daardoor ingewikkeld. De basis is nu al veel anders dan honderden jaren geleden.
Neerslagpatronen veranderen
Klimaatverandering zorgt ervoor dat het zomers warmer is in Europa, waardoor er relatief meer verdamping is. Langdurige droogte kan daardoor zichzelf deels versterken. Wanneer al het vocht uit de bodem is verdampt, kunnen de temperaturen nog verder oplopen.
Ook neerslagpatronen veranderen. Veranderingen in de atmosferische circulatie kunnen ervoor zorgen dat bepaalde weerspatronen langere tijd aanhouden. Zo kunnen blokkades langdurige periodes met hitte en droogte veroorzaken, maar onder andere omstandigheden juist voor veel neerslag zorgen.
Piek in smeltwater komt eerder
Dit jaar was er al in het vroege voorjaar een piek te zien in de Rijnafvoer. Het warme voorjaar zorgde ervoor dat sneeuw in de Alpen al vroeg smolt, waardoor rivierafvoer tijdelijk toenam. Door klimaatverandering worden sneeuwvoorraden kleiner en vindt sneeuwsmelt eerder in het jaar plaats. In de toekomst zal het steeds vaker regenen in plaats van sneeuwen, waardoor de sneeuwvoorraad verder afneemt. Ook de bijdrage van gletsjers aan de rivierafvoer kan op langere termijn sterk afnemen. Hierdoor verandert de seizoensverdeling van de Rijnafvoer. In de winter kan de afvoer hoger worden, terwijl in de zomer juist minder water beschikbaar is. De verschillen tussen de hoge winterafvoer en de lage zomerafvoer worden daardoor groter.
Een beetje regen is niet genoeg
Ook de huidige regenperiode verandert daar weinig aan. Een paar weken met normale neerslag zijn vooral voldoende om het neerslagtekort niet verder te laten oplopen. Om het diepere watertekort te herstellen, is langdurig en grootschaliger neerslag nodig.
In 2018 plaatste Greenpeace bij Maagdenburg een nieuwe hongersteen met de tekst: “wanneer je mij ziet, is er klimaatcrisis”, als verwijzing naar de historische hongersteen langs de Elbe. De oude stenen vertellen dus dat extreme droogte niets nieuws is. Klimaatverandering verandert echter wel hoe vaak en hoe intens zulke droogtes kunnen voorkomen.
