Wat is er nodig voor een Elfstedentocht?

Zo ontstaat natuurijs

Voordat er überhaupt aan een Elfstedentocht gedacht kan worden, moet het water eerst dichtvriezen. Dat gebeurt pas wanneer het water voldoende is afgekoeld. Hoe snel dit proces verloopt, hangt niet alleen af van de temperatuur, maar ook van factoren als waterdiepte, wind, zonnestraling en of er sneeuw ligt. Zodra er eenmaal een ijslaagje ligt, kunnen de omstandigheden gunstig of ongunstig zijn voor verdere aangroei.

Wind, zon en sneeuw: vrienden en vijanden van ijs

Wind helpt bij het afkoelen van sloten en meren, maar is ongunstig zolang er nog geen ijs ligt. Door extra wervelingen wordt warmer water uit diepere lagen naar boven gebracht, waardoor het water juist moeilijker kan dichtvriezen. Zodra er wel ijs ligt, kan lichte wind bijdragen aan verdere afkoeling.

Ook zonlicht speelt een dubbele rol. Overdag kan felle zon donker ijs verzwakken of zelfs doen smelten, terwijl helder weer ’s nachts juist gunstig is doordat warmte makkelijker uitstraalt. Een sneeuwdek werkt vrijwel altijd tegen: sneeuw fungeert als een isolerende deken, waardoor het ijs eronder minder snel aangroeit.

Zo koud was het tijdens eerdere Elfstedentochten

Het is al bijna 30 jaar geleden dat de laatste Elfstedentocht is verreden op 4 januari 1997. Toen werd het overdag maximaal -3,0 graden. Dit is nog kouder dan de gemiddelde maximumtemperatuur tijdens de Elfstedentocht, wat op -1,7 graden ligt in De Bilt. De temperatuur op de dag zelf zegt echter lang niet alles: het weer naar aanloop van de tocht moet koud genoeg zijn om een ijslaag te kunnen vormen die voldoende sterk is om duizenden schaatsers te kunnen dragen.

Temperatuur in De Bilt tijdens de Elfstedentochten. Hoewel het tijdens sommige Elfstedentochten overdag nauwelijks streng vroor, kon de tocht toch doorgaan. Dat komt doordat het ijs niet in één dag ontstaat: vooral een langdurige vorstperiode in de weken ervoor is cruciaal voor voldoende ijsgroei.

Vuistregel Elfstedentocht

Om zo’n ijslaag te kunnen vormen die dik genoeg is, moet het gemiddeld over 15 dagen in De Bilt minimaal -4,2 graden vriezen, bleek uit onderzoek. Hier is de temperatuur van De Bilt genomen, en niet van een locatie in Friesland, omdat er (tot voor kort) nog geen lange datareeks was van de temperaturen hier.

In 13 van de tot nu toe 15 verreden Elfstedentochten was dit inderdaad het geval. Deze indicator zegt dus niet alles, maar is wel een goede voorspelling of een Elfstedentocht daadwerkelijk plaats kan vinden. Dit moet vervolgens ook wel ertoe leiden dat het ijs aangroeit.

Waarom 2012 het net niet werd

Zo waren, volgens deze theorie, in 2012 de criteria goed om een Elfstedentocht te kunnen rijden. Namelijk een gemiddelde temperatuur van -5,2 graden in De Bilt gedurende de koudste 15-daagse periode in 2012. Toch bleek het ijs niet dik genoeg. Dit kwam onder andere door een sneeuwdek dat halverwege de vorstperiode viel, en ook veel zon, wat voor mogelijk zwakker ijs zorgde.

Waarom de aanloop belangrijker is dan de wedstrijddag

De weersomstandigheden zijn ook wat de tocht nog zwaarder kan maken. Opvallend is dat het tijdens sommige tochten nauwelijks of niet eens vroor. Dit onderstreept dat de temperatuur op de wedstrijddag niet zo belangrijk is, maar juist de temperaturen in de weken ervoor. Ook speelde het aantal deelnemers van de tocht een rol: zo waren er in 1909 slechts 22 wedstrijdrijders! Ook in 1912 waren er maar 39 wedstrijdrijders en 22 toerrijders. Hiervoor is een stuk minder sterk ijs nodig dan voor de ruim 16.000 deelnemers bij de laatste paar edities.

Hoe groot is de kans in de toekomst?

Voor een Elfstedentocht is dus meer nodig dan een paar koude nachten. Alleen wanneer een lange vorstperiode samenvalt met goede weersomstandigheden, zonder sneeuw, weinig zon en voldoende ijsgroei, kan het ijs sterk genoeg worden over de volledige route. Het is dan ook erg lastig te zeggen of het nog een keer kan in de toekomst. Wel is meer te zeggen over hoe vaak deze omstandigheden in het huidige en toekomstige klimaat nog voor zullen komen. Daarover meer in het tweede deel.