Wat heeft verdamping te maken met de net-niet 40 graden?
Gisteren was een spannende dag voor weerliefhebbers. Er was een kans dat het Nederlandse temperatuurrecord van 40,7 graden, gemeten op 25 juli 2019 op KNMI-weerstation Gilze-Rijen, verbroken zou worden. De weermodellen kwamen namelijk met temperaturen die lokaal tot 40 of zelfs 41 graden konden gaan. Uiteindelijk werd het net iets minder warm en bleef het record staan. Dat de maximumtemperatuur niet zó hoog uitkwam, ligt deels aan de verdampingsenergie.Water uit de bodem onttrekt energie
Een paar dagen van tevoren ontstond enige twijfel over hoe realistisch de 40-ers waren die op de temperatuurkaarten van onder andere het Nederlandse weermodel Harmonie verschenen. De voorgeschiedenis verliep een stuk vochtiger dan in 2019. De eerste twee weken van juni verliepen nog met een westcirculatie en die periode regende het veel. Daardoor raakte de toplaag van de bodem met name in de oostelijke helft van het land goed verzadigd.
Als de zonnestraling het aardoppervlak raakt, wordt de energie hiervan eerst geabsorbeerd. De straling wordt daarbij omgezet in warmte en de temperatuur van de bodem stijgt. Het water in de bodem gaat daardoor verdampen, maar dat kost energie. Het verdampen onttrekt warmte aan de bodem en zorgt voor een lokaal verkoelend effect.
Wanneer de bovenste lagen van de bodem meer verzadigd zijn, gaat een groter deel van de energie verloren aan dit verdampingsproces dan wanneer het maar weinig water bevat. Hierdoor kan er minder energie besteed worden aan het opwarmen van de lucht en stijgt de temperatuur minder snel. Tegelijkertijd zorgt de natte voorgeschiedenis voor een vochtigere lucht. Het water uit de bodem verplaatst zich naar waterdamp in de lucht en blijft min of meer in dezelfde omgeving hangen omdat de stroming op grote hoogte zwak is.
Het scheelde weinig
Door deze combinatie van factoren werden de berekeningen van (plaatselijk) 40 en 41 graden beschouwd als minder realistisch. Dat het zo kon uitpakken was niet onmogelijk, maar de omstandigheden waren er ongunstiger voor. Andere modellen waren wat conservatiever en hielden hun uitvoer bij maximaal 37-39 graden op de warmste plaatsen, wat er goed op zat. De heetste KNMI-stations waren Ell met 39,4°C en Horst met 39,0°C. Desalniettemin werden vrijdag wel temperaturen van 40 graden gemeld bij niet-officiële weerstations, maar deze hebben vaak “last” van een stads- of tuineffect en kunnen door zeer lokale omstandigheden hoger uitkomen.
Al lang geen zeldzaamheid meer
Toch blijft het opmerkelijk dat de hoogste temperatuur ooit gemeten in Nederland (het Warnsveld-record) van 38,6°C uit augustus 1944 bijna 75 jaar overeind bleef, totdat het in 2019 met twee graden verpletterd werd en sindsdien de temperatuur ergens in het land er meerdere keren overheen is gegaan.
Iets dat zo zeldzaam was dat er werd getwijfeld aan een meetfout, laat zich nu veel gemakkelijker zien in de Benelux. Toch moeten alle omstandigheden er naar zijn, en worden dit soort extreme temperaturen ook nu niet zomaar gehaald in onze contreien. Wel neemt door klimaatverandering het aantal extremen toe, waaronder dus hogere temperaturen en meer vocht in de atmosfeer, waardoor onweerscomplexen explosiever kunnen uitgroeien.
