Waarom was lawinegevaar in de Alpen dit jaar zo extreem?

Zo verliep het alpenweer afgelopen winter

Afgelopen winter begon het sneeuwseizoen al vroeg in de Alpen. Al in november en op sommige locaties zelfs september viel de eerste sneeuw. Het echte wintersportseizoen begint doorgaans pas eind november of zelfs eind december. Deze vroege sneeuwval betekende echter geen veilige basis. Door een daaropvolgende droge periode bleef het eerste dek erg dun en konden zwakke lagen zich ontwikkelen. Pas later in februari kwam er een echte sneeuwdump. Toen kwam er veel gewicht op de al zwakke eerste laag terecht. Dit zorgde samen voor een groter lawinegevaar.

Hoe ontstaan lawines?

Om te begrijpen waarom dit seizoen gevaarlijk was, is het belangrijk om te kijken hoe lawines ontstaan. Een lawine kan op verschillende manieren worden uitgelokt. Wel zijn er altijd dezelfde basisingrediënten nodig voor een lawine. Ten eerste moet er een helling zijn die stijl genoeg is om sneeuw te doen schuiven, maar ook flauw genoeg zodat er sneeuw op blijft liggen. Ten tweede is er een zwakke sneeuwlaag aanwezig. De sneeuw heeft dan niet meer genoeg samenhang om goed op de berg te blijven liggen, en gaat daarom bewegen.

Losse sneeuwlawines

De zwakke laag kan verschillende oorzaken hebben. Losse sneeuwlawines ontstaan bij sneeuwval of kort daarna. Hierbij zijn erg koude omstandigheden nodig, waarbij de sneeuw niet goed aan elkaar hecht. Dit gebeurt vaak bij een grote hoeveelheid sneeuw in een korte tijd. Dit is vergelijkbaar met los zand dat op een helling ligt, en daardoor gaat rollen.

Natte sneeuwlawines

Bij dit type is de sneeuw juist te nat, waardoor het veel aan elkaar plakt. Dit lawinetype komt daardoor vaak juist in het vroege voorjaar of de late winter. Zo kan de sneeuwlaag in zijn geheel naar beneden glijden.

Plaatlawines

Bij een ander type lawines glijdt de bovenste sneeuwlaag als een geheel weg, door een te zwakke onderlaag. Hierbij hecht de bovenste en onderste laag niet goed aan elkaar, waarbij de bovenste laag juist wel een geheel blijft. De meeste dodelijke lawineongelukken gebeuren bij dit type. Deze lawines ontstaan wanneer een zwakke laag bezwijkt onder belasting, bijvoorbeeld door nieuwe sneeuw of windverplaatsing van sneeuw.

Dit laatste type zagen we veel afgelopen winter: door de eerste vroege sneeuwval in combinatie met een droge periode en daarna een sneeuwdump ontstonden zwakke lagen. Deze laatste periode van sneeuwval was aantrekkelijk voor off-piste skiërs. Hier ligt dan ook het grootste lawinegevaar. Vooral in februari en maart was er tijdens stormachtige omstandigheden meerdere keren code geel en oranje afgegeven, waarbij ook het lawinegevaar toenam.

Steeds minder sneeuw

De laatste keer dat er meer mensen waren omgekomen door lawines was in 2018. Dit is opvallend, omdat de algemene trend dalend is. Dit hangt samen met het steeds later beginnen van het wintersportseizoen, en het eerder eindigen. Ook valt er steeds minder sneeuw op lagere hoogtes, en valt er steeds meer regen in plaats van sneeuw. Ook wordt het sneeuwdek elk jaar dunner.

Effect klimaatverandering op lawines

In een recente paper werd samengevat dat minder sneeuw niet per se minder gevaarlijke sneeuwlawines betekent. In veel gebieden, vooral op lagere hoogtes, nemen zowel het aantal als de omvang van lawines af. Echter neemt het aantal natte sneeuwlawines toe in verhouding tot de droge. Ook verschuift het gevaar naar grotere hoogtes: door meer extreme sneeuwval op grote hoogte wordt de kans op sneeuwlawines hier groter. Het risico verdwijnt dus niet, het verschuift alleen.

Of klimaatverandering de directe oorzaak is van het grote aantal dodelijke lawines deze winter, is lastig te zeggen. Wel past het weer van dit seizoen binnen het bredere beeld dat wetenschappers schetsen. In een warmer klimaat worden winters grilliger, met langere droge periodes afgewisseld door intensieve sneeuwval of regen. Juist die afwisseling kan leiden tot een instabiel sneeuwdek, zoals deze winter het geval was.