Verandert de Middellandse Zee langzaam in een tropische oceaan? Dit zijn de mogelijke gevolgen voor stormen

Dit jaar ligt de watertemperatuur van de Middellandse Zee ver boven het gemiddelde, waardoor er uitzonderlijk veel energie beschikbaar is voor stormen. Maar er leek zich dit najaar iets af te spelen wat nog nooit eerder is waargenomen: een aanzet tot de vorming van een cycloon zoals we die normaal alleen in de tropen zien. Waarom warmt het mediterrane zeewater zo snel op? En verandert de Middellandse Zee langzaam in een tropische zee, met tropische stormen tot gevolg?

Een opeenstapeling van warmte

Het is je afgelopen jaar vast niet ontgaan: opnieuw werden er in Europa vele hitterecords gebroken. Hierdoor is de Middellandse Zee dit jaar veel warmer dan gemiddeld; praktisch het hele jaar ligt de temperatuur in de 5% warmst gemeten jaren. Dit is echter niet alleen het gevolg van één hete zomer, maar ook van de warme jaren hiervoor. Zeewater werkt als een enorm warmtereservoir: het duurt lang om op te warmen, maar het afkoelen gaat minstens zo traag. Hete zomers hebben de afgelopen jaren stelselmatig ook de diepere zeelagen opgewarmd, waardoor het huidige warme zeewater het resultaat is van een overschot aan warmte dat zich over meerdere jaren heeft opgebouwd.

De gemiddelde zomertemperatuur van het mediterrane zeewater ligt inmiddels rond de 28 °C, terwijl het klimatologische gemiddelde (1991–2020) net boven de 26 °C ligt. In sommige regio's kwam de watertemperatuur dit jaar zelfs boven de 30 °C uit, wat uitzonderlijk heet is. Deze waarden passen eigenlijk eerder bij een tropische oceaan dan bij een zee in Europa.

Temperatuur van het zeewater is in 2026 ver boven de normaal, maar was ook in 2025 en 2024 warmer dan het langjarig gemiddelde. Afbeelding gemaakt door Guido Cioni.

Klassieke storm

Heet zeewater zorgt voor meer brandstof voor stormen. Meestal ontstaan zware herfststormen doordat een storing met een bel koude lucht vanaf het noorden richting het warme zeewater trekt. De atmosfeer koelt in het najaar immers veel sneller af dan het water. Het grote temperatuurverschil tussen de koude bovenlucht en het warme zeewater leidt tot het ontstaan van zware buien en stormen. Storm Adam, die recent voor grote schade zorgde in delen van Spanje en Italië, is een sprekend voorbeeld van zo’n situatie waarin een koude luchtbel in aanraking kwam met warm zeewater.

Hoewel warmer zeewater ervoor kan zorgen dat dit soort stormen heviger uitpakt, zijn deze verschijnselen op zichzelf zeker niet nieuw voor het Middellandse Zeegebied, ook in het verleden kwamen ontwrichtende stormen op deze manier regelmatig voor. Veel opvallender waren daarentegen de buien die zich begin oktober vormden: die bieden wellicht een blik in een toekomst waarin de Middellandse Zee transformeert naar een tropische zee.

Zonder koude lucht naar een tropische cycloon?

Wat was er dan zo anders aan dit buiencomplex? Stormen in het Middellandse Zeegebied zoals de befaamde medicanes die uiterlijk op een orkaan lijken, ontstaan vrijwel altijd uit een extratropische storing (ontstaan buiten de tropen), waarbij koude bovenlucht een doorslaggevende rol speelt. Begin oktober vormde zich echter een buiencomplex waarbij die koude lucht op hoogte volledig ontbrak.

Dat is op de Middellandse Zee nog niet eerder waargenomen. Het proces leek veel meer op de manier waarop tropische cyclonen ontstaan: onweersbuien zorgen voor het opstijgen van warme, vochtige lucht, waarna waterdamp condenseert en er enorme hoeveelheden latente warmte vrijkomen. Die buien concentreren zich vervolgens rondom een gemeenschappelijke kern. Hierdoor ontstaat er circulatie rond het centrum en kan er zich een cycloon vormen. Het warme zeewater fungeert hierbij als de primaire motor.

Op satellietbeelden waren aanwijzingen te zien voor een dergelijke rotatie, wat zou wijzen op de eerste fase van tropische cycloonvorming. Er wordt nog onderzocht of het hier daadwerkelijk om een gesloten systeem ging, maar mocht dat worden bevestigd, dan is dit fenomeen een absolute primeur voor de Middellandse Zee.

Een voorbode voor de toekomst

Een dergelijke setting kan alleen ontstaan als het zeewater warm genoeg is. Met de aanhoudende opwarming van het zeewater is dit mogelijk een voorbode van wat vaker kan gebeuren: een toename van (pogingen tot) tropische cycloonvorming op de Middellandse Zee.

Hoe dan ook zorgt het warme zeewater ervoor dat najaarsstormen forser kunnen uitvallen. Aangezien er weinig op wijst dat de zomers de komende jaren veel koeler gaan verlopen, houdt deze opwarming stand. De Middellandse Zee zal daardoor steeds meer gaan lijken op een tropische zee, met mogelijk in de toekomst ook daadwerkelijk tropische cyclonen tot gevolg.