Vandaag begint de astronomische lente, maar waarom begint de lente eigenlijk twee keer?

Seizoenen door stand van aarde

Dat we seizoenen zoals de lente hebben, komt door de scheve stand van de aardas. Die heeft een schuine stand van ongeveer 23,5 graden, waardoor de hoeveelheid zonlicht die we krijgen door het jaar heen verandert. Grofweg de helft van het jaar zijn onze dagen langer dan de nachten, en de andere helft is het juist andersom. In de ‘zomerse helft’ staat de zon hoger aan de hemel en vallen de zonnestralen directer op het aardoppervlak. In combinatie met de langere dagen zorgt dat ervoor dat het in de zomer warmer is dan in de winter.

Twee keer per jaar draait dit om: we gaan van langere dagen naar kortere dagen, of andersom. Dat moment noemen we een equinox. Traditioneel is dit het begin van de lente of herfst. Omdat dit moment afhangt van de positie van de aarde in de ruimte, noemen we het ook het begin van de astronomische lente.

Tijdens een equinox staat de zon recht boven de evenaar. Dat heeft een bijzonder gevolg: overal op aarde zijn dag en nacht ongeveer even lang. Ook komt de zon dan min of meer precies in het oosten op en gaat hij in het westen onder.

Weergave van de seizoenen. Door de schuine stand van de aarde is er in de zomer op het noordelijk halfrond meer zon, terwijl er in de winter minder zon is. Op het zuidelijk halfrond zijn de seizoenen daarom tegenovergesteld. Tijdens de equinox wanneer de lente of herfst begint, staat de zon recht boven de evenaar en duren dagen overal ter wereld ongeveer 12 uur.

De dag duurt net iets langer dan de nacht

Je zou verwachten dat dag en nacht vandaag dan ook exact 12 uur duren. Toch is de dag in de praktijk vaak net wat langer. Dat heeft een paar verklaringen.

Allereerst heeft het te maken met hoe we zonsopkomst en zonsondergang definiëren. Zonsopkomst is officieel het moment waarop de bovenrand van de zon zichtbaar wordt, en zonsondergang het moment waarop die bovenrand net verdwijnt. Neem je in plaats daarvan het midden van de zon als uitgangspunt, dan kom je al dichter bij precies 12 uur uit. De zon heeft namelijk enkele minuten nodig om volledig boven de horizon te verschijnen of eronder te verdwijnen.

Daarnaast buigt de atmosfeer het zonlicht een beetje af. Dit is hetzelfde effect dat een lepeltje in een glas water lijkt te ‘knikken’ bij de overgang van lucht naar water. De lichtstralen buigen zo af, dat wij de zon al net eerder kunnen zien dan hij eigenlijk opkomt. Op dezelfde manier zien wij de zon nog net wat langer, terwijl hij in werkelijkheid alweer onder de horizon verdwenen is. Dit zorgt al snel voor een paar minuten extra daglicht.

Hoeveel dat precies is, hangt af van je plek op aarde, maar in Utrecht duurt de dag vandaag bijvoorbeeld ongeveer 12 uur en 10 minuten.

Lente begint niet overal vandaag

Overigens begint vandaag niet overal op aarde de lente: dat geldt alleen voor het noordelijk halfrond. Op het zuidelijk halfrond zijn de seizoenen precies omgekeerd en begint juist de herfst.

De equinox valt trouwens niet elk jaar op precies dezelfde datum. Meestal is dat 20 maart, maar soms ook 19 maart (de volgende keer in 2044) of 21 maart (de volgende keer in 2102).

Maar waarom hebben we dan ook een meteorologische lente?

Dat de astronomische lente niet altijd op exact dezelfde dag begint, was voor meteorologen in de 18e eeuw een reden om met vaste data te werken voor de seizoenen. In 1780 besloot de Societas Meteorologica Palatina, onder leiding van Karl Theodor, om 1 maart als start van de meteorologische lente te nemen.

Op deze manier duren alle seizoenen precies drie maanden en hebben ze vaste begin- en einddata. Dat maakt ze voor meteorologen makkelijker te vergelijken. Bovendien sluiten de seizoenen dan ook beter aan bij hoe wij het weer beleven, want vaak is het in ons land in maart al volop lente.