Smeltend poolijs vergroot kans op gelijktijdige hittegolven

Aantal hittegolven neemt toe

Door het opwarmende klimaat worden hittegolven steeds vaker een probleem, vooral in Europa, dat het snelst opwarmende continent is. In grote steden wordt de hitte vaak nog versterkt door het hitte-eilandeffect, waardoor de temperatuur daar hoger ligt dan op het omliggende platteland.

Grote impact bij gelijktijdige hitte

De gevolgen van hittegolven zijn groot. Ze leiden tot meer sterfte, vooral onder kwetsbare en oudere mensen die minder goed tegen hoge temperaturen kunnen. Daarnaast neemt het risico op bosbranden toe en kunnen oogsten mislukken. Wanneer zulke extreme hitte zich tegelijkertijd voordoet in zowel Europa als Azië, kan dat zelfs gevolgen hebben voor de wereldwijde voedselproductie. Juist daarom is het belangrijk om te begrijpen welk mechanisme hierachter zit.

Omslag sinds 2000

Het effect lijkt vooral sinds het jaar 2000 sterker te zijn geworden. In deze periode is niet alleen de hoeveelheid zee-ijs in het Noordpoolgebied afgenomen, maar ook de snelheid en het patroon van deze afname veranderd. Dit hangt samen met het feit dat het Arctisch gebied ongeveer twee keer zo snel opwarmt als de rest van de wereld, een proces dat bekendstaat als arctische amplificatie. Hoewel het zee-ijs zich ver van Europa en Azië bevindt, heeft het dus wel degelijk invloed op het weer op deze continenten.

Wat laat het onderzoek zien?

In de studie, gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Journal of Geophysical Research: Atmospheres, onderzochten wetenschappers het zee-ijs in de Barentszzee in de lente en zomer tussen 1979 en 2022. Daarnaast keken ze naar hittegolven die in dezelfde periode gelijktijdig voorkwamen in Europa en Oost-Azië. Uit de analyse blijkt dat er rond het jaar 2000 een duidelijke omslag plaatsvond: sindsdien is de samenhang tussen het zee-ijsverlies en deze synchrone hittegolven een stuk sterker geworden.

Zelfversterkend effect van smelten zee-ijs

Vooral het zee-ijs in de lente en zomer blijkt een belangrijke rol te spelen. Wanneer het ijs in deze periode afneemt, komt er meer warmte vrij uit de oceaan naar de atmosfeer. Dit zet een zichzelf versterkend proces in gang, waarbij warmere lucht richting het poolgebied wordt getransporteerd, wat het smelten van het zee-ijs verder versnelt.

Invloed op de atmosfeer

Tegelijkertijd beïnvloedt dit de grootschalige luchtcirculatie. In de atmosfeer ontstaan grotere meanders in de straalstroom, waardoor een golfpatroon ontstaat dat zich uitstrekt van Europa tot aan Azië. Hierdoor ontwikkelen zich op meerdere plekken hardnekkige hogedrukgebieden. Deze kunnen langdurig op dezelfde plek blijven liggen, waardoor zich zowel in Europa als in Azië langdurig stabiel en warm weer ontwikkelt. Zo neemt de kans op gelijktijdige hittegolven toe.

Van lokaal naar globaal

Dit onderzoek laat zien dat veranderingen in het Arctisch gebied veel verder reiken dan alleen de poolgebieden zelf. Naarmate het zee-ijs verder afneemt, neemt ook de kans toe dat extreme hitte gelijktijdig meerdere continenten treft, en het ook mogelijk een globaal probleem maakt. Dat maakt de impact van hittegolven niet alleen groter, maar ook moeilijker op te vangen. Begrijpen hoe deze grootschalige verbanden werken, wordt daarom alleen maar belangrijker in een opwarmend klimaat.

Vroeg waarschuwingssignaal

Daarnaast kan dit mogelijk gebruikt worden als waarschuwingssignaal. Door de afname van zee-ijs in de Barentszzee te monitoren, kan in de toekomst wellicht een systeem worden ontwikkeld dat vroegtijdig wijst op een verhoogde kans op hittegolven later in het jaar. Regio’s kunnen zich hier dan beter op voorbereiden, wat steeds belangrijker wordt in een wereld waarin extreem weer vaker voorkomt.