Poolwervel wint kracht en luidt winterhalfjaar in
Het terugkeren van de poolwervel over de Noordpool is het teken dat het winterhalfjaar is begonnen. De zonnestand begint steeds verder te dalen en poolgebieden koelen af. Er vormt een zone van zeer koude lucht, omgeven door krachtige westenwinden. Dit gebeurt ieder jaar opnieuw en momenteel duiden de ontwikkelingen op het geleidelijk aanwakkeren van de poolwervel.Wat is de poolwervel?
Door het dalen van de zonnestand neemt de daglengte in het hoge noorden gedurende de herfst snel af. De nachten zijn lang en de zon verwarmt de luchtlagen over het poolgebied nog nauwelijks. Als gevolg hoopt koude lucht zich hier op. In de stratosfeer is het temperatuurverschil tussen de tropen en het poolgebied groot en vormt er een sterke, koude westenwind om het gebied: de poolwervel (ook wel polar vortex). Dit vormt op een hoogte van circa 25-30 kilometer en rond 60° noorderbreedte, grofweg ter hoogte van Oslo.
Gebruikelijk houdt de poolwervel de koude lucht gevangen over het poolgebied, maar door verstoringen kunnen kou-uitbraken voorkomen. De westenwinden verzwakken, gaan meanderen en laten koude lucht uitstromen naar lagere breedtegraden. Dit gebeurde bijvoorbeeld aan het begin van januari dit jaar.
Wind neemt langzaam toe
De kracht van de poolwervel wordt uitgedrukt in de gemiddelde windsnelheid van de zonale wind (west-oost) op een hoogte van ongeveer 30 kilometer. De afgelopen twee weken is deze wind geleidelijk toegenomen van bijna 0 naar 3 m/s. Voor het verloop in de aankomende twee weken zijn meerdere modelberekeningen het eens dat windsnelheden verder stijgen naar rond de 10 m/s. Dat is nog ver van de typische waarden van 25-30 m/s, maar het geeft wel aan dat de atmosfeer in zijn winterstand komt.
Signaal voor verzwakking halverwege de winter
De poolwervel is nog maar net begonnen aan zijn halfjaarlijkse uitbreiding, en toch zijn er nu al signalen dat het rond de periode eind december/begin januari in een verzwakte toestand kan komen. Dit heeft – zoals veel andere atmosferische patronen – te maken met de invloed van de krachtige El Niño.
Via versterkte atmosferische golven geeft El Niño aanzienlijke energie vrij in de troposfeer en stratosfeer. Winters met een sterke El Niño zien vaker een ongebruikelijke ontwikkeling van de poolwervel, toont onderzoek aan. Relatief sterke circulatie aan het begin van het seizoen wordt gevolgd door een snelle verzwakking rond de overgang van december naar januari.
Seizoensverwachtingen geven signalen voor een zwakkere poolwervel rond het midden van de winter, maar dat kan geen uitsluitsel geven of er daadwerkelijk een plotselinge opwarming (SSW) zal gaan plaatsvinden. Een verstoring in de poolwervel kan de lagere atmosfeer bereiken, waardoor de straalstroom weer verstoord kan worden en meer gaat meanderen. Kou-uitbraken van noordpoollucht die naar zuidelijke breedtegraden stroomt worden dan waarschijnlijker.
