Neerslagtekort loopt hard op: gevolgen voor natuur en toenemende kans op bosbrand

Wat is een neerslagtekort?

Een neerslagtekort betekent simpelweg dat er meer water verdampt dan er aan neerslag valt. Vanaf grofweg april verdampt er in Nederland gemiddeld meer water dan het regent, waardoor het tekort oploopt en de natuur droger wordt. In een gemiddeld jaar is dit goed op te vangen, maar tijdens droge, zonnige zomers kan het neerslagtekort flink oplopen. Het absolute recordjaar is nog steeds 1976: een van de grote, extreem droge en warme zomers uit het verleden. Dit jaar dreigt echter ook een van de drogere zomers te worden. Door de verwachte warme, droge periode van komende week loopt het neerslagtekort verder op en bereiken we de grens van de 5% droogste jaren.

Deze grafiek plaatst het neerslagtekort in perspectief. De zwarte lijn is 2026, waarbij de kans groot is dat het neerslagtekort komende week oploopt tot de 5% droogste jaren (groene lijn). Bron: KNMI.

Historisch lage waterstand in de Rijn

Niet alleen in ons land is het gortdroog, ook onze buurlanden hebben hiermee te maken. Zo meldt Rijkswaterstaat dat de afvoer van de Rijn volgende week naar verwachting zó laag uitkomt, dat dit in een julimaand alleen in 1976 eerder is voorgekomen.

Kan de huidige droogte kwaad?

Droogte heeft met name gevolgen voor de natuur. Bij te weinig water ervaren bomen en planten droogtestress, waardoor ze kunnen afsterven. Door de lagere waterstanden is er regionaal al sprake van vissterfte en de groei van blauwalg, wat zwemmen in natuurwater gevaarlijk maakt.

Ook voor de landbouw is de droogte een groot probleem. Bij een gebrek aan grondwater moeten boeren extra sproeien om hun oogst te redden. Dit kan echter voor strijd zorgen; waterschappen moeten het schaarse water immers verdelen over de natuur, de landbouw en uiteraard voldoende reserveren voor de mens.

Daarnaast ondervindt de scheepvaart forse hinder. In de Waal staat het water momenteel al erg laag, waardoor sommige schepen problemen hebben met de doorvaart. Bovendien meldt Rijkswaterstaat dat sluizen zuiniger worden ingezet, wat leidt tot langere wachttijden.

Grote regionale verschillen

Overigens zijn de verschillen binnen Nederland momenteel groot. Eind juni kwam het in een flink deel van het land namelijk tweemaal tot zwaar onweer met lokaal grote sommen neerslag. Hierdoor is het op sommige plekken helemaal niet zo droog. Kijkend naar de dertien landelijke meetlocaties, is het landelijk gezien echter wel droog. Hoewel de neerslag tegenwoordig op veel meer plekken wordt gemeten, worden bewust slechts deze dertien vaste stations gebruikt. Zo blijven de metingen goed vergelijkbaar met historische jaren.

Deze kaart laat de regionale verschillen zien: de droogte concentreert zich met name in het westen en zuidoosten van het land. In het noordoosten valt het daarentegen relatief mee, doordat hier meer regen is gevallen. Bron: KNMI.

Toenemend risico op natuurbranden

Een bijkomend probleem van de extreme droogte is het toenemende risico op natuurbranden. Dit zagen we deze zomer al in Zuid-Europa, waar momenteel veel bosbranden woeden (met name in Frankrijk en Spanje). Bij een zeer grote, zich snel verspreidende bosbrand in Andalusië zijn afgelopen dag zelfs zeker twaalf mensen omgekomen.

In Nederland hadden we dit voorjaar na aanhoudende droogte ook al te maken met een aantal bosbranden, maar deze zomer is dat nog niet voorgekomen.

Daar kan komende week verandering in komen. De kans op bosbranden neemt ook in ons land enorm toe. Doordat de wind de noordoosthoek opzoekt, wordt niet alleen warme, maar vooral ook erg droge lucht over land aangevoerd. Deze droge noordoostenwind werkt als een soort föhn, die het vocht razendsnel uit de bodem trekt. Ontstaat er eenmaal vuur, dan zorgt de wind voor een constante zuurstoftoevoer waardoor de brand lastig te bestrijden is. Dit effect zagen we eerder dit jaar ook bij de grote brand op de Veluwe. Vanwege dit verhoogde risico hebben veel veiligheidsregio's (met uitzondering van het uiterste zuidwesten) al opgeschaald naar fase 2, wat betekent dat zij extra alert zijn.

Kans op verlichting?

Door het oplopen van het neerslagtekort zullen er de komende weken dus onvermijdelijk problemen blijven ontstaan in de natuur, de landbouw en de scheepvaart. Hoe ernstig de situatie exact wordt, hangt grotendeels af van het verdere verloop van het weer. Komende week blijft het nog droog, maar aan het eind van volgende week neemt de kans op onweersbuien (en daarmee de kans op neerslag) toe tot ongeveer 30%, waarna het weer mogelijk omslaat naar een natter weertype. Er is echter ook een reële kans dat het hogedrukinvloeden, en daarmee het droge weer, nog langere tijd aanhoudt. Al met al zijn we voorlopig nog niet van het neerslagtekort af.