Kou en gezondheid: dit doet winterweer met je lichaam

Hoe raakt je lichaam warmte kwijt?

De normale lichaamstemperatuur ligt rond de 37 graden. Die temperatuur blijft stabiel zolang er een balans is tussen de warmte die je lichaam produceert en de warmte die je verliest. Hoe kouder het buiten wordt, hoe moeilijker het wordt om die balans te bewaren.

Het grootste deel van het warmteverlies, zo’n 60 procent, gebeurt via straling: je lichaam geeft continu warmte af aan de omgeving. Daarnaast verlies je warmte door geleiding, bijvoorbeeld wanneer je een koud voorwerp vastpakt. Ook verdamping speelt een rol, zoals wanneer zweet verdampt tijdens inspanning in koude omstandigheden. Tot slot raak je warmte kwijt via je ademhaling: je ademt warme lucht uit en koude lucht in.

Zo probeert je lichaam zich te beschermen

Gelukkig kan het menselijk lichaam zich goed aanpassen aan kou. Zodra de temperatuur daalt, probeert je lichaam vooral de vitale organen warm te houden. Dat gebeurt onder andere doordat de bloedvaten in armen, benen, handen en voeten zich vernauwen. Zo blijft er meer warmte over voor het hart, de longen en de hersenen. De keerzijde daarvan is dat vingers, tenen en de neus sneller koud aanvoelen.

Daarnaast kun je meer warmte produceren door je spieren te gebruiken. Dit kun je actief doen door te bewegen, maar je lichaam doet dit ook automatisch door te gaan rillen.

Wanneer ontstaat onderkoeling?

Als het lichaam ondanks deze maatregelen te veel warmte verliest, kan onderkoeling optreden. Daarbij daalt de lichaamstemperatuur tot onder de 35 graden, en in ernstige gevallen zelfs tot onder de 32 graden.

Symptomen van onderkoeling zijn onder andere hevig rillen, een bleke en koude huid en blauwe verkleuring van lippen, oren, vingers en tenen. Ook kan de ademhaling onregelmatig worden. Als de onderkoeling erger wordt, raken de hersenen ontregeld: iemand kan verward gedrag vertonen, slaperig of suf worden.

Onderkoeling is gevaarlijk en vereist snelle actie. Breng iemand zo snel mogelijk naar een warme omgeving, verwijder natte kleding en wikkel het lichaam in dekens, bij voorkeur een isolatiedeken. Bedek ook het hoofd en schakel medische hulp in. Wordt iemand suf of reageert hij of zij minder goed, bel dan direct 112.

Andere koudeletsels

Naast onderkoeling bestaan er ook andere koudeletsels. Een relatief onschuldige, maar vervelende aandoening zijn winterhanden en wintertenen. Door de verminderde doorbloeding krijgen vingers en tenen te weinig zuurstof, wat kan leiden tot jeuk, pijn, zwelling en rood-blauwe verkleuringen. Er bestaat geen specifieke behandeling, maar voorkomen dat je koude tenen of vingers krijgt is het belangrijkst. De klachten verdwijnen meestal na een paar dagen tot weken vanzelf.

Een ernstiger vorm van koudeletsel is bevriezing, ook wel frostbite genoemd. Dit treedt vooral op aan vingers en tenen na langdurige blootstelling aan kou. Bij bevriezing kunnen cellen daadwerkelijk doodgaan. In eerste instantie ontstaat pijn, gevolgd door gevoelloosheid. Er ontstaan blaren de huid kan zwart verkleuren. Echte bevriezing komt overigens niet vaak voor in Nederland, maar is wel ernstig waarvoor altijd medische hulp moet worden ingeschakeld.

Wie loopt het meeste risico?

Vooral jonge kinderen en ouderen zijn extra kwetsbaar voor kou. Kinderen verliezen relatief veel warmte doordat hun lichaamsoppervlak relatief groot is, terwijl ouderen vaak minder goed warmte produceren. Ook mensen met aandoeningen zoals diabetes, hart- en vaatziekten of schildklierproblemen lopen een verhoogd risico.

Goed voorbereid de kou in

Met de juiste voorzorgsmaatregelen is kou voor de meeste mensen goed te verdragen. Kleed je in laagjes, bescherm handen, voeten en hoofd en zorg dat er geen huid onbedekt is. Daarnaast helpt het om ervoor te zorgen dat kleding droog blijft of neem droge kleding mee. Zo kun je ook tijdens koude winterdagen veilig naar buiten en van het winterweer genieten.