Klassieke warmtegolf eind september en begin oktober niet uniek

Bijna 30 graden en twee (bijna) tropennachten

Afgelopen dinsdag - en woensdagmiddag werd het afgerond 29 graden in respectievelijk Zuidoost-Nederland en de regio Twente. In de binnensteden in die regionen werd ruim 30 graden opgetekend. De nachten verliepen echt uniek warm.

De nacht naar 30 september kende geen lager minimum dan 19 graden in de duinen van Noord-Holland (Wijk aan Zee KNMI) en de eerste oktobernacht gaf zelfs nog temperaturen tussen 19 en 20 graden even na de klok van 5 uur. Officieel spreekt de Bilt van een tropennacht als het tenminste 20 graden is des nachts. Dan hebben het normaliter over het temperatuurbeeld tijdens een hittegolf in juli of augustus, maar met oktober op de kalender is die bijna 20 graden zeer uniek.

Het opvallend warme weer dat regelmatig optreedt eind september en niet zelden ook tijdens de eerste oktoberweek is echt weer zo’n singulariteit (datum gebonden weerpatroon)

Vaker opvallend warm eind september en begin oktober

We zagen duidelijke thermische hoogstandjes begin oktober 1983 (tot 28 graden in Noord-Brabant) Ook in 2011 was dat het geval en recenter in 2025. Veel eerder was het opmerkelijk warm aanvang oktober 1985 en 1986 met in 1985 uitgebreid strandweer op Zandvoort de derde oktober in een mediterrane sfeer. Opvallend was destijds dat de zomers van beide jaren nogal pover verliepen.

In 1983 hadden we een voortreffelijke zomer met een julimaand die excelleerde en nagenoeg druppelloos verliep op een aantal stekken. Er is dus niet een direct verband tussen een warme zomer en prille oktoberwarmte.

Omvangrijk lagedrukgebied op oceaan is 'aanjager'

Het warme weer eind september en begin oktober kan eigenlijk louter ontstaan bij de gratie van de volgende barometrische ‘setting’. Een omvangrijk lagedrukgebied boven de oceaan als 'aanjager' van de warme diepe zuidelijke stroming met luchtaanvoer vanuit Noord-Afrika en Zuid-Spanje acteert in samenhang met opvallend hoge barometerstanden boven het noordoosten van Europa.

Hoe langer deze status quo situatie aanhoudt des te langer kan het prachtige nazomerweer voortduren. Heel opmerkelijk is dat de echt warme dagen maar beperkt zijn zoals we ook nu constateren.

Vroeger meer topdagen op rij

Vroeger in de jaren tachtig vorige eeuw, duurde deze geschetste setting dikwijls langer en kwam het nog wel eens voor dat we vijf of zes dagen op rij nagenoeg wolkeloos weer op het pleit hadden. Waarom het tegenwoordig minder lang duurt (die stabiele atmosfeer) is niet duidelijk en wellicht is dat een interessant thema voor een afstudeerscriptie voor een student aan de universiteit Utrecht of Wageningen.

De singulariteit an sich treedt dus regelmatig op in deze tijd van het jaar en eigenlijk zie je zo’n sterk meridionaal patroon ook in het voorjaar. Normaliter is de westcirculatie nog niet zo op dreef eind september en begin oktober en winnen meridionale (noord-zuid gerichte) patronen het niet zelden.

Hogedrukgebieden worden al wat manifester en neigen zich meer te positioneren boven het Europese continent. Vanwege de afnemende zonkracht en dito verhitting op dat continent, formeren zich in grote lijnen minder lagedrukgebieden boven het vasteland van Europa.

Hoge druk ten faveure van depressies

Daardoor krijgt de anticyclonaliteit gewoonweg meer kans. Door de absentie van een goed geolied zonaal patroon en die genoemde hogedrukgebieden die tegengas geven, lopen opkomende depressies min of meer stuk als ze richting Europa koersen en gaan dan regelmatig voor anker ten westen van Ierland of Portugal. In het voorportaal wordt dan die zeer warme lucht vanuit Zuid-Europa richting Benelux gevoerd waarbij het tot pakweg 10 oktober nog 30 graden kan worden.

Komende maand kan het nog regelmatig vrij warm worden, maar de kansen op nog een keer 26 tot bijna 30 graden worden uitermate klein. Vanaf ongeveer 7 oktober kan het zelfs flink koel worden.