Hoe schonere schepen voor extra opwarming zorgen, maar levens redden

Zwaveluitstoot is schadelijk voor mens en natuur

Om te begrijpen hoe dit zit, beginnen we bij de brandstof van zeeschepen. Grote zeeschepen varen traditioneel op zware stookolie, een brandstof met relatief veel vervuilende deeltjes. De scheepvaart draagt hiermee bij aan luchtvervuiling, vooral rond drukbevaren routes en kustgebieden. Het is hiermee zelfs verantwoordelijk voor ongeveer 10% van alle vervuilende deeltjes in de lucht, met negatieve gevolgen voor gezondheid en natuur.

Een van de schadelijkste componenten is zwavel. Luchtvervuiling door zwaveldeeltjes kan zorgen voor longaandoeningen en hart- en vaatziekten. Daarnaast zorgt de zwavel in de natuur voor verzuring, bijvoorbeeld via neerslag. Daarom is na jarenlang overleg in 2020 in internationaal verband afgesproken om het zwavelgehalte in scheepsbrandstof sterk te beperken.

Veel vroegtijdige sterfte voorkomen

Die maatregel bleek effectief: de zwaveluitstoot boven scheepvaartroutes en kustregio’s is met ongeveer 80% afgenomen. Dit zorgt voor grote gezondheidswinst. Fins onderzoek schatte dat het op tijd invoeren van de zwavelregels (vergeleken met uitstel tot 2025) wereldwijd meer dan 570.000 vroegtijdige sterfgevallen scheelt.

Zwaveldeeltjes hebben een afkoelend effect

Tot zover het succesverhaal, want voor het klimaat zit er een keerzijde aan die lagere zwaveluitstoot. Zwaveldeeltjes in de atmosfeer behoren tot de aerosolen: hele kleine deeltjes die zonlicht deels terugkaatsen en bovendien de eigenschappen van wolken kunnen veranderen. In het bijzonder kunnen ze lage bewolking witter maken, waardoor deze wolken meer zonlicht terug de ruimte in kaatsen en hierdoor de opwarming een beetje wordt gedempt. Minder zwavel betekent dus minder witte wolken, minder van dit afkoelende effect en daarmee een iets sterkere opwarming.

Dat aerosolen kunnen afkoelen, was al langer bekend. Na grote vulkaanuitbarstingen, waarbij veel deeltjes hoog in de atmosfeer terechtkomen, daalt de gemiddelde temperatuur op aarde in de periode erna vaak tijdelijk een beetje. Luchtvervuiling treedt vaak op bij de verbranding van fossiele brandstoffen, waardoor het opwarmende effect door de vervuilende deeltjes een klein beetje gemaskeerd wordt. Het lag dus ook in de lijn der verwachting dat minder zwaveluitstoot uit de scheepvaart een deel van het afkoelende effect wegneemt.

Opwarmend effect groter dan gedacht

Opvallend is wel dat recente studies suggereren dat het effect mogelijk groter is dan eerder gedacht: onderzoekers vinden ongeveer 0,1 °C extra opwarming wereldwijd. Dat lijkt weinig, maar het gaat om het effect van één specifieke maatregel, terwijl er nog steeds wordt gestreefd naar in totaal 1,5 °C opwarming.

Hierbij moet worden aangemerkt dat de onzekerheidsmarges relatief groot zijn. Anders dan bij CO2, waar het nauwkeurig duidelijk is hoeveel het bijdraagt aan het broeikaseffect en daarmee de opwarming van de aarde, is het effect van aerosolen nog minder duidelijk. Dit komt doordat het effect voor een deel via wolken gaat die een stuk lokaler voorkomen. Wolken kunnen bovendien zowel een opwarmend als afkoelend effect hebben. Dit zorgt ervoor dat het lastiger in rekenmodellen te vangen is en dat de onzekerheid groter is.

Recordwarme jaren mede verklaard door schonere schepen

Dat de schonere schepen in ieder geval bijdragen aan de opwarming van de afgelopen jaren, blijkt ook uit recent onderzoek. Met name 2023 en 2024 verliepen recordwarm, zelfs warmer dan je op basis van de opwarmende trend mag verwachten. Uit de analyses blijkt dat naast El Niño en een natuurlijke variatie in zonkracht ook de verminderde zwaveluitstoot hier een bijdrage aan leverde.

Komende jaren wordt er onder andere met nieuwe satellieten meer onderzoek gedaan naar de vraag hoe groot het effect van aerosolen op het klimaat precies is. Zo wordt duidelijker wat er met het klimaat gebeurt als luchtvervuiling verder wordt teruggedrongen.

Wetenschappers zijn het erover eens dat minder luchtvervuiling een enorme winst is voor gezondheid en natuur. Dat de wereld daardoor iets sneller kan opwarmen is een niet-prettige bijwerking en onderstreept dat de volgende stap is om ook de CO2 uitstoot – van bijvoorbeeld schepen – terug te brengen.

Deze inzichten laten zien hoe nauw klimaat, milieu en gezondheid met elkaar verweven zijn. Vaak versterken maatregelen elkaar, maar soms werken ze elkaar ook tegen: wat goed is voor de luchtkwaliteit en gezondheid kan zo een deel van de verborgen opwarming zichtbaar maken.