Hoe het Azorenhoog ook ons dagelijkse weer bepaalt

Het Azorenhoog is een bijna permanent aanwezig hogedrukgebied op de Atlantische Oceaan, met de kern bij de Azoren. Dit is een eilandengroep die hoort bij Portugal en ongeveer 1400 kilometer ten westen van het Portugese vasteland ligt, midden op de oceaan. Soms is het hogedrukgebied wat prominenter aanwezig en soms wat minder, maar dat het er is, is een zekerheid. Hoe kan dat eigenlijk, terwijl het weer soms zo veranderlijk lijkt? Dat heeft alles te maken met het klimaat van de aarde.

Hoge druk ontstaat door dalende lucht

Om het Azorenhoog te begrijpen, moeten we beginnen met begrijpen wat een hogedrukgebied eigenlijk is. Een hogedrukgebied heeft te maken met dalende luchtstromen. Lucht van hogerop in de atmosfeer beweegt richting het aardoppervlak, en doordat er meer lucht bijkomt, neemt letterlijk de luchtdruk toe.

Luchtcirculatie aarde volgt vaste patronen

Doordat de aarde rond is en de zon niet elke plek even veel opwarmt, ontstaat er op aarde een vrij typische luchtcirculatie met dalende en stijgende luchtstromen. De evenaar staat het dichtst bij de zon en wordt hierdoor het meest opgewarmd. Een belangrijke fysische eigenschap van warme lucht is dat het opstijgt, wat rondom de evenaar veelvuldig gebeurt. Hierdoor is er rond de evenaar meestal sprake van lagedrukgebieden, omdat er door de stijgende lucht minder lucht aanwezig is.

Deze opstijgende warme lucht stijgt tot ongeveer 10 kilometer hoogte en verspreidt zich daar richting het noorden. Hoe noordelijker je komt op aarde, hoe kouder het is en de warme lucht beweegt zich naar koudere gebieden. Hierdoor zal de van origine warme lucht steeds verder afkoelen en met het afkoelen ook zwaarder worden. Uiteindelijk zal de lucht, globaal gezien, rondom de 30e breedtegraad weer dalen. Deze luchtstroom noemen we de Hadleycel.

Ook rondom de polen bevindt zich zo’n vrij standaard luchtstroming veroorzaakt door temperatuurverschillen: de polaire cel. Lucht stijgt rondom de 60e breedtegraad op, verspreidt zich op hoogte richting de pool en daalt hier weer.

De Hadleycel is aangegeven met 1. Warme lucht stijgt op rondom de evenaar, verplaatst zich op hoogte richting de subtropen om af te koelen en te dalen. De polaire cel is aangegeven met een 3: relatief warme lucht stijgt op rond de 60e breedtegraad, om vervolgens te dalen bij de Noordpool. Hiertussen bevindt zich de resulterende Ferrelcel, in het plaatje aangegeven met een 2. De blauwe kleuren laten grofweg de koude lucht zien, terwijl de warme kleuren de warme lucht voorstellen. Bron: NOAA.

Hierdoor ontstaat er tussen de 30e en 60e breedtegraad een extra cel: de Ferrelcel. Lucht aan het oppervlak van de aarde wordt op de 60e breedtegraad omhoog geduwd en kan op hoogte geen andere kant op dan richting de 30e breedtegraad bewegen. Daar komt het samen met de Hadleycel en zal de lucht weer dalen.

Waarom een Azorenhoog?

Het resultaat is dat er rondom de 30e breedtegraad een gebied is waar de standaard is dat lucht daalt en dus hoge druk veroorzaakt. Nu is het zo dat de Azoren rondom deze breedtegraad liggen, maar toch is er nog een reden waarom specifiek de luchtdruk hier meestal het hoogst is. Dit komt doordat het een eilandengroep midden op de oceaan is.

In theorie zou de dalende lucht overal rondom die 30e breedtegraad kunnen voorkomen. Alleen deze subtropische zone boven land warmt ook aardig op door de zon. Hierdoor zal er ook hier lucht stijgen en ontstaan er makkelijker lagedrukgebieden. De oceaan warmt in vergelijking met het land veel langzamer op. Hierdoor zijn er boven de oceaan minder stijgende luchtstromen veroorzaakt door instraling van de zon.

Dit zorgt ervoor dat de weg van de minste weerstand voor de dalende lucht van de Hadley- en Ferrelcel rondom de Azoren ligt en er hier vrij standaard sprake is van hoge druk, wat door meteorologen is gedoopt tot het Azorenhoog.

Invloed op ons weer

Nu denk je misschien: mooi zo’n theoretisch kader, maar waarom is het belangrijk voor ons weer dan? Daarvoor is het belangrijk om nog een begrip te introduceren: het IJslandlaag. Haast tegenovergesteld aan het Azorenhoog is er rondom IJsland sprake van een semi-permanent lagedrukgebied, ook als gevolg van de standaard luchtstromen van de Ferrel- en polaire cel.

Als het Azorenhoog en IJslandlaag heel prominent aanwezig zijn op de weerkaart, dan is het luchtdrukverschil hiertussen groot. Een reactie van de natuur is om dit in evenwicht te brengen door deze gradiënt op te heffen. Het makkelijkste zou zijn om dit via verplaatsing van lucht (en dus met wind) te doen. Alleen doordat de aarde ronddraait, zal de wind niet zomaar van hoge druk naar lage druk waaien, maar er omheen draaien.

Zonder er al te diep op in te gaan: de wind waait hierdoor op het noordelijk halfrond met de klok mee om een hogedrukgebied heen en tegen de klok in om een lagedrukgebied. Dit betekent dat bij een prominente aanwezigheid van het Azorenhoog en IJslandlaag de wind bij ons uit een (zuid)westelijke hoek waait. Dit resulteert in typisch Hollands weer met geregeld buien of neerslag.

Weerkaart voor komende vrijdag 9 oktober, waarop zowel het Azorenhoog als het IJslandlaag vrij prominent aanwezig zijn. Bron: weerfocus.

Aan de andere kant hebben wij ook regelmatig te maken met uitlopers van het Azorenhoog, waarbij de hoge druk die hier aanwezig is zich uitbreidt tot boven Nederland en wij te maken hebben met vrij rustig weer.

Juist dat laatste komt in Nederland steeds meer voor. Door klimaatverandering verplaatst het Azorenhoog zich steeds noordelijker en is er ook vaker sprake van uitlopers van dit hoog richting de rest van Europa. Dit laat zien dat weersfenomenen die zich ver weg van ons bevinden, toch een grote invloed op ons weer hebben.