Hittekoepel zorgde voor 35 graden in Engeland en 40 in Portugal – en dat vóór de start van de zomer

Alleen benieuwd naar de Europese records? Scroll dan helemaal naar beneden.

Als een deksel op een hete pan

Een hittekoepel, heat dome in het Engels, is een gebied van hoge luchtdruk in de midden-troposfeer dat de hitte daaronder vasthoudt. Het grote hogedrukgebied vormt een rug (omgekeerde U-vorm) boven een regio en kan daar dagenlang of zelfs wekenlang blijven hangen. Een stationair hogedrukgebied dwingt de straalstroom om sterk naar het noorden te buigen. Windpatronen veranderen op continentale schaal, waardoor warme lucht vanuit de tropen wordt aangezogen en ver noordelijk wordt geduwd.

De warmte kan niet ontsnappen, wat leidt tot aanhoudend hoge temperaturen. Denk aan een deksel op een kookpan dat de stoom tegenhoudt. Wanneer warme lucht opstijgt, wordt het op enig moment geblokkeerd door het hogedrukgebied. Tijdens het dalen wordt de lucht samengedrukt en warmt daardoor verder op. Uiteindelijk ontstaat extreme hitte nabij het aardoppervlak. Dit kan zich uitstrekken over gebieden van duizenden kilometers.

Warme lucht bouwt zich op onder invloed van hogedruk en als een hogedrukgebied langere tijd op een plek blijft, kan zich een koepel van warme lucht vormen. De warmte kan niet ontsnappen en temperaturen stijgen.

Een bijkomend effect van een hittekoepel is het feedbackmechanisme van bewolking en inkomende zonnestraling. In gebieden met hoge luchtdruk wordt wolkenvorming tegengegaan door dalende luchtbewegingen. Een heel groot deel van de inkomende zonnestraling bereikt het aardoppervlak, wat de grond uitdroogt en steeds verder kan opwarmen.

Waardoor ontstaat een hittekoepel?

Verschillende factoren kunnen leiden tot warm weer en hittegolven, maar voor een hittekoepel zijn specifieke omstandigheden nodig. Doorgaans wordt het veroorzaakt door een verandering in atmosferische patronen en een verstoring van de straalstroom. Wanneer de noordelijke en zuidelijke bochten van de straalstroom te groot worden, vertraagt of stagneert de stroming, waardoor het hogedrukgebied tot stilstand komt.

Klimaatpatronen in de oceaan kunnen de basis leggen voor een hittekoepel. Ongewoon hoge temperaturen van het zeewater verstoren de patronen in de atmosfeer en dat is op grote schaal merkbaar. Een bekend systeem dat de variabiliteit van hittegolven beïnvloedt is ENSO (El Niño/La Niña), al is de relatie met hittekoepels niet goed onderzocht.

Goedgekeurd in de meteorologie

De term ‘hittekoepel’ begon als populair gebruik in de media om langdurige periodes van extreme hitte aan te duiden. Inmiddels is er ook een officiële meteorologische definitie, waarbij er aan twee criteria moet voldoen:

1. Er moet sprake zijn van een object van extreme hitte, dus zeer hoge temperaturen op die locatie.
2. Er is een hogedrukgebied in de bovenste delen van de troposfeer nodig

Wanneer deze twee factoren samenkomen, spreken we van een hittekoepel.

In de midden-troposfeer (rond het 500 hPa drukniveau) bevond zich een enorm hogedrukgebied dat de straalstroom ver noordelijk duwde. Zeer warme lucht werd vanuit de tropen aangezogen en over groot deel van Europa verspreid. Bron: Meteologix

Klimaatverandering vergroot de overlap

Heeft de opwarming van de aarde een invloed op het al dan niet vaker halen van deze criteria? De auteurs van een heel recente verwante studie, gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Weather and Climate Extremes, werden door de Portland State University benaderd.

In het interview legden de auteurs uit dat “de achtergrondtemperatuur verandert, maar het weerfenomeen zelf niet per se”. Omdat het warmer wordt, overschrijden meer dagen de drempelwaarde voor een gebied met extreme hitte. De kans dat er een hogedrukgebied ontstaat dat geassocieerd wordt met deze hitte is daardoor groter. Op die manier ontstaan meer hittekoepels. Het verband tussen blokkerende hogedrukgebieden en klimaatverandering is niet eenduidig, al zijn er wel enkele aanwijzingen.

Records van deze week

Hittekoepels breken niet slechts een fractie van de vorige historische records; ze verpulveren ze vaak met meerdere graden. Afgelopen maart werd het in Noord-Amerika nog 40 graden door het fenomeen en hadden ze er een recordvroege hittegolf. Temperaturen die je normaal midden in de zomer verwacht, werden aan het begin van de meteorologische lente gehaald. Vergelijkbaar werden nu, vlak voor de start van de zomer, 30- en 40-plussers gemeten door heel West- en Zuid-Europa.

Een overzicht van de meest opvallende records buiten Nederland:

• In België sneuvelden meerdere records, waaronder het dagrecord van 26 mei. In Ukkel werd het 30,3°C, een volle graad meer dan het vorige record uit 1985.
• Op 26 mei werd een nieuw nationaal mei-hitterecord gezet in Ierland met 30,6°C
• In Engeland werd het vorige nationale meirecord meerdere keren verbroken. Het nieuwe record bedraagt 35,1°C, wat wel vijf graden hoger is dan het vorige record uit 1922. Ook ging dit 0,5°C boven het record van juni (1976).
• Een tropennacht met een minimumtemperatuur van 21,3°C in de nacht van 26 mei was de warmste ooit gemeten in mei ergens in het VK.
• In Frankrijk werd het op meerdere weerstations warmer dan 37°C en werden meer dan duizend plaatselijke warmterecords verbroken.
• De eerste 40°C van dit jaar werd op 26 mei gemeten in Portugal (40,3°C in Mora en 40,1°C in Alvega). Het vorige meirecord van 40,0°C werd in 1973 in Pinhão en in 2015 in Beja vastgelegd.
• Ook in Spanje werden honderden lokale records verbroken. Bijvoorbeeld 36,0°C op 27 mei in Zamora en 35,0°C in Salamanca, evenals 37,1°C in Santander op 26 mei. In Catalonië werd het in de nacht van 28 mei niet kouder dan 28,0°C (vorige record was 26,8°C in 2001).
• In Oostenrijk werd een nieuw nationaal temperatuurrecord gevestigd met 32,7°C in Lienz. Dit is in de meetgeschiedenis van 200 jaar de warmste dag ooit gemeten in mei in Oostenrijk.

Op deze kaart van 28 mei is de omvang van de hittekoepel goed te zien. In o.a. Frankrijk werden meerdere nieuwe nationale records voor de maximumtemperatuur vastgelegd. Bron: Severe-Weather EU / Infoclimat.fr