Gota Fría, het destructieve fenomeen dat de Spaanse kust op zijn kop zet
Wie denkt aan Spanje, zal zich ongetwijfeld zonovergoten en warm weer voorstellen. Vaak is dit ook het geval, maar dit warme weer heeft ook zijn prijs waarbij minder mensen stilstaan. Aan de zuidoostkust van het land (in het bijzonder de omgeving van Valencia en de Costa Blanca) is dit in de vorm van de Gota Fría (in de meteorologie bekend als DANA), die vooral tussen september en november zijn sporen achterlaat. Wat is nou precies de Gota Fría en wat zijn de gevolgen ervan?Hoe ontstaat de Gota Fría?
De lokale bevolking gebruikt de term Gota Fría voor de bijzonder intense buien die ontstaan in de herfst. Letterlijk vertaald uit het Spaans betekent het ook ‘koude druppel’, wat gelijk een hint geeft naar het ontstaan ervan. De druppel is namelijk koud door een geïsoleerde koude luchtmassa op grote hoogte (zo’n 5000 tot 10.000 meter) die over het Spaanse vasteland trekt vanuit het noorden of noordwesten. Deze botst vervolgens tegen de warme, vochtige lucht van de Middellandse Zee, die zijn warmste punt bereikt in de herfst. Het gevolg is een onstabiele atmosfeer door de grote temperatuurverschillen met hoogte, waardoor flinke onweersbuien kunnen ontstaan.
Het ontstaan van de Gota Fría. Koude lucht zakt uit richting Spanje (1), waarbij die zich vervolgens afsplitst (2) en op zijn plek blijft. Vervolgens zuigt de draaiende beweging rondom het lagedrukgebied de lucht van de Middellandse Zee naar het land, waarbij de intense buien kunnen ontstaan (3). Tot slot verdwijnt deze koude luchtbel weer of wordt die weer opgenomen door nieuwe koude lucht (4) (bron: AEMET).
Dit klinkt in eerste instantie niet als een weerfenomeen dat zich alleen beperkt tot de zuidoostkust van Spanje, en hoewel dit fenomeen ook op andere plekken in het Middellandse Zeegebied voorkomt, is de Gota Fría nergens anders zo berucht. Dat heeft te maken met een paar karakteristieken die gecombineerd het fenomeen uniek maken:
- Extreme onstabiliteit: bijna nergens anders ter wereld is het temperatuurverschil met hoogte zo extreem groot als aan de Spaanse zuidoostkust tijdens een Gota Fría, waardoor buien bijzonder fel kunnen uitpakken (meer dan 200 millimeter neerslag in een paar uur tijd is geen uitzondering).
- Schaal: de Gota Fría is een zeer lokaal fenomeen. Zo kan het ene dorp de volle laag krijgen, terwijl het naastgelegen dorp niets merkt van de neerslag en overstromingen. Dit maakt de voorspelling van het fenomeen dan ook bijzonder lastig.
- De bergen: de regio zit opgesloten tussen de zee en de bergen. Dit betekent dat de lucht met een aanlandige wind vrijwel direct tegen de bergen knalt, waardoor die geforceerd opstijgt en de bui verder aanwakkert.
Verwoestende overstromingen zoals in Valencia 2024
Het is uiteindelijk de combinatie van de extreme onstabiliteit en de bergen die het fenomeen juist aan de Spaanse zuidoostkust zo intens maakt, en de gevolgen ervan kunnen gigantisch zijn. Denk hierbij aan de overstromingen van Valencia in 2024. Toen bevond zich een klein lagedrukgebied vol met koude lucht nabij de Straat van Gibraltar, dat zeer vochtige en warme lucht van de Middellandse Zee richting het vasteland duwde.
Het gevolg was dat in Turís (een dorpje net ten westen van Valencia) in 6 uur tijd meer dan 620 millimeter neerslag viel! Ter vergelijking: in Nederland valt in een heel jaar ongeveer 800 millimeter regen. Hierdoor ontstonden er krachtige overstromingen, vooral omdat droge rivierbeddingen ineens veranderden in woeste stromen die puin, bomen en zelfs auto’s meesleepten. Deze overstromingen breidden zich vervolgens uit richting de zee, waarbij ze onderweg nog meer schade aanrichtten aan alles wat op hun pad lag. Uiteindelijk hebben deze overstromingen meer dan 230 slachtoffers geëist.
Satellietafbeelding van de overstromingen rondom Valencia in 2024. Links zie je de situatie voordat de overstromingen plaatsvonden en rechts zie je de situatie na de overstromingen. Ten zuiden van Valencia zijn grote gebieden overstroomd. Daarbij is ook enorme schade aangericht aan gebouwen en eigendommen in de regio (bron: ESA).
De Gota Fría kan dus enorme ravage aanrichten, en in combinatie met de onvoorspelbaarheid zorgt het ervoor dat dit fenomeen het nauwst in de gaten gehouden wordt van al het weer in het Middellandse Zeegebied.
Extra risico door recordwarme Middellandse Zee
Dit jaar zal de Gota Fría ook weer nauw in de gaten gehouden worden, en dat heeft ook te maken met de huidige staat van de Middellandse Zee. Sinds mei is die namelijk al recordwarm, en door de hete zomer in de regio is het zeewater alleen nog maar verder opgewarmd. Bij Valencia is het zeewater nu 2 ℃ warmer dan normaal. Het warmere zeewater heeft als gevolg dat er meer water kan verdampen, waardoor de buien nog feller kunnen uitpakken dan normaal. Het maakt de komende herfst aan de Spaanse zuidoostkust dan ook spannender en potentieel gevaarlijker dan ooit.
