De storm die Utrecht in puin legde, terwijl de Domtoren bleef staan

Een storm die eeuwen later nog wordt onderzocht

De intensiteit van de storm was uitzonderlijk. Zo uitzonderlijk, dat er honderden jaren later nog onderzoek naar is hoe deze ramp had kunnen gebeuren. Op basis van de geschatte grootte van de hagelstenen denken onderzoekers dat een storm als die van 1674 slechts eens in de 1.000 tot 10.000 jaar voorkomt. Omdat er in de zeventiende eeuw nog geen weerwaarnemingen of satellieten bestonden, is de storm gereconstrueerd aan de hand van dagboeken, kranten en andere historische bronnen. Met behulp van de kennis van nu kon deze reconstructie worden gemaakt.

Door de intensiteit en impact van de storm is er veel over gedocumenteerd, waardoor er veel over bekend is over de exacte omstandigheden tijdens en na afloop van de storm. De storm stond bekend als de ’t Schrickelik Tempeest’:

“Gister avont ten half achten ontstont hier een schrickelick Onweer, dat tot half negen toe duurde; doch het slimste was gedaen in een Quartier-uurs: den Hemel stont gedurigh in lichten Vlam, en ‘t was schrickelijk den Donder en vreessljcke Winden te hooren, dat versterkt wierd met het nederstorten van Schoor steenen, Daecken, Gevels en Toornen, dat iedereen omgemeene verbaesheydt aenbracht werpende Gevels en Daecken omver, en dat heeft veelen van een aardbeving doen spreken: de Kerk van den Dom, tot het Cor toe lagh met pylaren en al ren half achten al onder de voet, als een Puyenhoop, sonder dat den Dom Toorn eenigsinte beschadigt is …”

De schade in Utrecht was dus enorm. Wat vooral opviel, was hoe snel de storm opzette en weer verdween, en hoe lokaal de schade was.

De perfecte omstandigheden voor extreem zomerweer

De dag van 1 augustus 1674 was een warme en vochtige zomerdag. Hieruit ontstonden de perfecte omstandigheden voor een zomerstorm. Vanuit Frankrijk trok er tegen de avond een koudefront over. Zo ontstonden er grote temperatuurverschillen, waardoor de zware buien zich konden ontwikkelen.

De boogecho trok over Nederland

Deze buien ontwikkelden zich al in Noord-Frankrijk bereikten tussen 18:00 en 19:00 Antwerpen, rond 19:30 in Utrecht en 20:00 in Amsterdam. Hieruit bleek dat de buien zich met ongeveer 70 km/uur verplaatsten. Uit historische beschrijvingen bleek dat de snelheid van de buien aan de randen lager waren dan in het midden van het front. Dit wijst erop dat er sprake was van een boogechosysteem. Dit zou ook verklaren waarom de schade begrensd is aan de weerzijden.

Bij een boogechosysteem ontstaan aan beide uiteinden draaiende luchtstromen. Door het corioliseffect wordt de oostelijke stroming vaak versterkt, terwijl de westelijke juist afzwakt. Ook dat patroon lijkt bij de storm van 1674 zichtbaar te zijn geweest. Dit verklaart ook het verschil in schade tussen de steden in het westen van (het huidige) Nederland.

Waarom bleef de Domtoren staan?

Bij een boogecho komen valwinden voor. Documentaties wijzen erop dat de valwinden meerdere kanten op uitspreidden. Wanneer valwinden zeer hoge snelheden hebben, kunnen er wervelingen in optreden. Dit zijn zogeheten gustnado’s. Anders dat de naam doet denken, zijn dit geen windhozen of tornado’s, omdat deze geen contact hebben met de wolkenbasis. Wel kunnen gustnado’s zeer plaatselijk voorkomen, soms zelfs op een schaal van slechts enkele meters en enkele minuten. Dit verklaart waarom de schade binnen Utrecht zo lokaal kon optreden, en de Domkerk omver geblazen kon worden terwijl de Domtoren nog overeind bleef.

Ruim drieënhalve eeuw later blijft de storm van 1674 tot de verbeelding spreken. Waar de mensen destijds geen verklaring hadden voor de plotselinge verwoesting, laten moderne reconstructies zien dat waarschijnlijk een uitzonderlijk boogechosysteem met krachtige valwinden en gustnado's over Utrecht trok. Zo vertelt deze historische storm niet alleen iets over het verleden, maar ook over de kracht van extreem zomerweer dat ook vandaag de dag nog kan voorkomen.