De eerste nachtvorst is lokaal al een feit: het microklimaat van de duinpan

Hoewel op de officiële meetstations van het KNMI nog geen nachtvorst is gemeten, zijn er plekken in Nederland waar de temperatuur afgelopen weekend al (ruim) onder nul dook: de duinpannen langs de kust. Een duinpan is doorgaans een klein, komvormig dal tussen de duinen. De bodem bestaat hier uit duingrond en door de ligging ontstaat er een bijzonder microklimaat.

Voorwaarden voor afkoeling 's nachts

Duinpannen hebben namelijk een aantal bijzondere eigenschappen waardoor de temperatuur hier soms hard onderuit kan gaan. Het ultieme voorbeeld zagen we afgelopen zomer, toen de temperatuur op sommige plekken in de duinen in augustus al onder het vriespunt kwam. Hoe kan dit gebeuren?

Om 's nachts tot lage temperaturen te komen, is een aantal voorwaarden nodig. Allereerst moet het helder zijn. De aarde kan haar warmte dan goed kwijt door uitstraling richting de ruimte. Bewolking werkt namelijk als een isolerende deken waardoor de aarde haar warmte niet goed kwijt kan. Daarnaast moet het windstil zijn. Een afkoelende luchtlaag kan anders weer mengen met een warmere luchtlaag daarboven, waardoor de afkoeling minder snel gaat.

Koude lucht zakt naar beneden

Als deze twee voorwaarden worden gehaald, kunnen de unieke eigenschappen van de duinpannen worden benut. De koude lucht die zich 's nachts vormt door uitstraling, kan vanaf de hogere duintoppen naar beneden stromen, omdat koude lucht zwaarder is dan warme lucht. De koude lucht hoopt zich vervolgens op het laagste punt van de duinpan op.

Afgesloten kom

Hierbij is het dus belangrijk dat er weinig wind staat, en daar helpt de duinpan een handje bij. In een open veld is een zuchtje wind al genoeg om de luchtlagen weer te laten mengen, maar de duinpan is een afgesloten kom waar de omliggende duintoppen de wind blokkeren. Hierdoor blijft de koude lucht daadwerkelijk in de kom liggen en kan het extreem snel afkoelen.

Ten slotte speelt ook de bodem nog een rol. Deze bestaat uit duingrond, wat voornamelijk zand is. Zand kan overdag heel snel opwarmen, maar verliest deze warmte ook weer razendsnel in de nacht. Veel sneller dan bijvoorbeeld vochtige klei- of veengrond. Dit draagt extra bij aan de snelle daling van de temperatuur 's nachts.

Afgelopen weekend al vrieskou

Dit alles bij elkaar zorgt ervoor dat het afgelopen zaterdag lokaal al bijna -4 ºC werd in sommige duinpannen. Vaak zien we juist dat de temperaturen aan de kust in het najaar wat hoger liggen, omdat het effect van het relatief warme zeewater daar nog geldt. Maar dit microklimaat is zó sterk, dat de duinpannen in de nacht vaak de koudste plekjes van het land zijn, ondanks dat het warme zeewater slechts enkele honderden meters verderop ligt.

Wachten op de eerste officiële vorst

Op de officiële meetlocaties van het KNMI moeten we nog even wachten op de eerste nachtvorst van dit najaar. Deze meetlocaties zijn juist zo gekozen dat er geen microklimaat heerst, zodat ze representatief zijn voor de algemene metingen in het land. Toch is het ontzettend interessant om ook de metingen in microklimaten te bekijken, omdat dit een completer beeld geeft van het weer in Nederland.

Gemiddeld vriest het op 23 oktober voor het eerst ergens in ons land. Dit jaar duurt het dus al langer dan normaal voordat we de eerste officiële nachtvorst kunnen noteren. Wel is de kans aanwezig dat deze richting het einde van de week ergens in Nederland wél gemeten gaat worden.