-30 ℃ in de toekomstige Nederlandse winter, het zou zomaar veel sneller kunnen gebeuren dan je denkt

Ons huidig klimaat

Voordat we kunnen kijken naar de gevolgen van de vertragende AMOC, is het goed om eerst een blik te werpen naar ons huidige klimaat. Waar hebben we die namelijk aan te danken? Het Nederlandse klimaat, of het klimaat in Noordwest-Europa in het algemeen, is immers opvallend mild als je je bedenkt dat we toch best noordelijk wonen op aarde. Amsterdam ligt namelijk nog verder noordelijk dan de stad Calgary in Canada, een stad waar de temperatuur in de winter niet zelden onder -20 ℃ duikt.

Dit milde klimaat hebben we, niet geheel zonder verrassing, te danken aan de AMOC. Dit is een stroming in de Atlantische Oceaan die warm water in de buurt van Florida naar Europa brengt. Hoewel deze stroming weliswaar afkoelt op weg naar ons continent, zorgt deze ervoor dat de luchttemperatuur in ons deel van Europa over het algemeen wordt getemperd. De koude wind die over de warme AMOC waait warmt dan op en zorgt voor een aangename temperatuur in Nederland. Winters zijn hierdoor mild en zomers verlopen niet al te heet. Een perfect klimaat om in te leven dus.

Een gedeelte van de wereldwijde oceaancirculatie die warmte over de aarde transporteert. De AMOC is een gedeelte hiervan en loopt grofweg van Florida tot aan Noord-Europa (bron: NOAA)

Maar hoe ontstaat de AMOC dan precies? Dat heeft te maken met dichtheidsverschillen in het water, die ontstaan door veranderingen in temperatuur en zoutgehalte. Het warme water bij Florida heeft een relatief lage dichtheid en is dan ook licht, terwijl koud water in het noordpoolgebied een relatief hoge dichtheid heeft en juist zwaar is. Bovendien verdampt er water op weg naar Europa, waardoor het achterblijvende zout het zoutgehalte doet toenemen, met als gevolg een nog hogere dichtheid en nog zwaarder water. Het koude en zoute water wordt grofweg tussen Groenland en IJsland zo zwaar, dat het naar de bodem van de oceaan zakt en terug stroomt naar de evenaar om nieuwe warmte op te halen voor Europa. De AMOC is dan ook eigenlijk niets meer dan een transportband die de warmte-aanvoer naar Europa garandeert.

De stilvallende AMOC

De klimaatverandering die veroorzaakt is door de mens verstoort het mechanisme achter de AMOC. Wegens klimaatverandering warmt de hele aarde namelijk op, met een ongekend snelle opwarming in het noordpoolgebied. IJskappen op Groenland smelten dan ook in rap tempo en dat is slecht nieuws voor de AMOC.

Het afsmelten van de ijskappen zorgt er namelijk voor dat er meer zoet water in de oceanen terecht komt, waardoor het zoutgehalte afneemt. Bovendien zorgt de snelle opwarming van het poolgebied ervoor dat het water minder koud wordt. De combinatie van warmer en zoeter water zorgt ervoor dat de dichtheid van het water lager wordt, wat betekent dat het water lichter wordt en op een gegeven moment niet meer naar de bodem van de oceaan kan zinken. De AMOC vertraagt dan, met een risico dat die zelfs geheel stil valt.

Dit gebeurt gelukkig niet gelijk van de ene op de andere dag. In plaats daarvan is het een geleidelijk proces. We zullen de gevolgen dus nog niet volgende winter merken, maar de snelheid waarmee de AMOC vertraagt is daarentegen wel heel zorgwekkend. Het tipping-point, het tijdstip waarop een proces zo erg is aangetast dat het niet meer naar zijn oorspronkelijke staat terug kan, zou namelijk al halverwege deze eeuw gepasseerd kunnen worden. Nu is dit absoluut niet zeker, maar het is een scenario dat zomaar waarheid kan worden. En op het moment dat het tipping-point gepasseerd is, kunnen de gevolgen van het instorten van de AMOC al binnen tien tot twintig jaar merkbaar worden.

Noordwest-Europa zonder de AMOC

Voor Noordwest-Europa zou dit betekenen dat de opwarming minder groot is dan in de rest van de wereld. Wellicht vindt er zelfs een afkoeling plaats. Dit is dan vooral merkbaar in de winter. In een wereld met 2 ℃ opwarming en een ingestorte AMOC kan het zee-ijs vanuit het noordpoolgebied veel verder zuidelijk komen, tot aan de zuidpunt van Scandinavië en het noorden van Schotland, of wellicht zelfs nog zuidelijker. Waar een noordenwind in ons huidige klimaat de arctische lucht opwarmt en wat milder maakt, zal een noordenwind in de toekomst dan over zee-ijs waaien en zeer koud blijven en zelfs verder afkoelen, omdat zee-ijs zonnestraling reflecteert. Koude periodes, die tegenwoordig zeldzaam zijn en weinig kou bevatten, kunnen dan abrupt opkomen en vaker optreden, met een intenser verloop.

Het zuiden van Europa ervaart daarentegen nauwelijks invloed van de AMOC. De temperatuurverschillen tussen het noorden en zuiden van Europa worden daardoor veel groter, met als gevolg dat de straalstroom sterker wordt en winterstormen feller kunnen uitpakken. Dit zorgt voor een nog groter verschil in dagelijkse temperatuur, waarbij de temperatuur binnen één of twee dagen met 30 ℃ kan afnemen. In de winter van de toekomst is een temperatuur van -30 ℃ in Nederland dan ook niet uit te sluiten.

De winter zal ongetwijfeld nog milde periodes kennen, maar die kunnen afgewisseld worden door kou die we nog niet eerder hebben gezien in Nederland. Het weer kan dus extremer worden in de winter, maar er zijn gelukkig ook nog scenario’s waarin het bovenstaande geen werkelijkheid wordt. Daarvoor is het alleen wel nodig dat de uitstoot van broeikasgassen snel wordt afgebouwd.