Ik denk er nog vaak aan terug, die eerste dagen van januari 1997. Zelf nog net in Spanje hoorde ik via de telefoon van mijn vader dat op 4 januari de Elfstedentocht verreden was. Ongelooflijk, want ik was nog geen drie weken van huis. En toen ik op 18 december 1996 op Schiphol in het vliegtuig stapte, regende het en was van vorst nog helemaal geen sprake. Een beetje beduusd ging ik de volgende dag terug naar een koud Amsterdam.

Het jaar 1996 was een bijzonder jaar, het laatste kalenderjaar waarin in Nederland de gemiddelde temperatuur op een beneden normale waarde uitkwam: 8,6 graden tegen toen een normale waarde van 9,4 graden. Tegenwoordig staat de normaal al op 9,8 graden en over enkele jaren zal ook die weer flink naar boven worden bijgesteld. De – zeker nu – ongekende vorstperiode in de laatste week van 1996 (die globaal overigens de eerste twee weken van 1997 nog aanhield) had het gemiddelde nog wat verder naar beneden bijgesteld.

Omdat ook toen de opwarming van het wereldklimaat al bijna dagelijks in het nieuws was, kwam het kille jaar 1996 toch een beetje als een verrassing. Ik was zelf nog geen meteoroloog, maar herinner me nog wel dat de door mij zeer gerespecteerde Jan Visser in zijn dagelijkse weeroverzicht in dagblad Trouw een medewerker aanhaalde die stelde dat het opgetreden gemiddelde in 1996 zo ver beneden de maat was, dat de trend van opwarming die in de jaren daarvoor was ingezet, statistisch gezien bijna niet meer houdbaar was.

Onvergetelijke gebeurtenis

Een paar weken hebben we het mogen geloven. Terug in Amsterdam schaatste ik ’s avonds door het donkere Amsterdam met honderden anderen over de grachten; een onvergetelijke gebeurtenis voor iemand die zoals ik op de Veluwe is opgegroeid. Had ik toen geweten wat ik nu weet, dan had ik er waarschijnlijk nog wat bewuster van genoten. Het vervolg is bekend. In de tweede helft van januari al brak een sterke westcirculatie door die in de februarimaand daarna onverminderd aanhield. Het zou een van de warmste februarimaanden ooit worden en van de winter hebben we dat jaar feitelijk geen spoor meer gezien.

Het KNMI presenteerde gisteren in De Bilt de nieuwste uitgave van het vijfjaarlijkse rapport ‘De toestand van het klimaat in Nederland 2008’ waarin het toverwoord opnieuw warmte was. In de terugblik op het klimaat in Nederland in de afgelopen vijf jaar in Nederland konden voor wat de temperaturen betreft eigenlijk slechts afwijkingen naar boven worden geconstateerd, de afgelopen twee jaar zelfs recordgroot. Sinds 1996 is er ook niet meer een jaar geweest dat qua gemiddelde temperatuur ook maar in de buurt van zelfs de nieuwe (naar boven bijgestelde) normaal is gekomen. Vorig jaar en in 2006 noteerden we met jaargemiddelden van 11,2 graden temperaturen van bijna anderhalve graad boven die normale 9,8 graden. En een afwijking van 1,4 graden is een zeer grote afwijking.

Snellere opwarming

Volgens ons nationale weerinstituut is de gemiddelde temperatuur in Nederland sinds 1950 (evenals in een groot gebied van Frankrijk tot en met Polen) ruim twee keer zo snel gestegen als de gemiddelde temperatuur op wereldschaal. Leek het er vijf jaar geleden nog op dat die extra stijging (bovenop de stijging die het gevolg is van de wereldwijd waargenomen klimaatverandering) vooral in de zomers zat, nu blijken alle seizoenen mee te doen. In de lente en in de zomer lijkt de snellere opwarming van Nederland afgezet tegen de opwarming op wereldschaal vooral het gevolg te zijn van vaker optredende zuidelijke wind, die lucht aanvoert uit het (in die jaargetijden erg droge) Middellandse Zeegebied. Daarin komt minder bewolking voor dan in de lucht uit onze normale brongebieden (in het westen en zuidwesten). We hebben daardoor meer zoninstraling door normaal. En al die extra zonnestraling wordt door het aardoppervlak in warmte en in hogere temperaturen omgezet.

In de winter is het vooral de veel vaker optredende zuidwestelijke wind in de maanden januari en februari, die de temperaturen extra doet stijgen. Volgens het KNMI heeft deze verandering te maken met een opgelopen luchtdruk in het westelijke deel van het Middellandse Zeegebied, een analyse die mooi past in de daar in de winter de laatste jaren steeds weer optredende grote droogtes, die ook gedurende de afgelopen winter zo kenmerkend waren.

Schonere lucht en warmer?

Er is nog meer aan de hand. Een feit dat gisteren en vanochtend door veel mensen, die de berichten over het klimaatrapport op krantensites lazen en van (meestal kritisch) commentaar voorzagen, niet werd begrepen is de opmerking van het rapport dat het schoner worden van de lucht boven Nederland de laatste jaren ook tot extra opwarming van ons klimaat heeft geleid. Je doet het blijkbaar nooit goed. Eerst moet je de lucht schoner maken om klimaatopwarming tegen te gaan, slaag je daarin dan wordt als gevolg daarvan het klimaat alsnog warmer? Het is een verhaal dat in tijden van harde maatregelen moeilijk te verkopen is.

De tegenwoordige luchtverontreiniging valt in meerdere delen uiteen. Als belangrijkste veroorzaker van de opwarming op aarde werd en wordt (onverminderd) het broeikasgas CO2 gezien, dat bij de verbranding van fossiele brandstoffen vrijkomt. CO2 is een onzichtbaar gas dat geen invloed heeft op de hoeveelheid invallende zonnestraling, maar wel in staat is om meer warmte van zonnestraling te absorberen dan de andere bestanddelen van lucht.

Behalve CO2 komen ook allerlei andere stoffen in de lucht terecht, zoals stofdeeltjes en aërosolen die wel zonnestraling kunnen tegenhouden. In de jaren 70 en 80 was de hoeveelheid stof in onze atmosfeer nog zo groot dat minder zonestraling dan nu het aardoppervlak kon bereiken. Sinds 1985 is de hoeveelheid stof in onze omgeving, als gevolg van allerlei milieumaatregelen, duidelijk afgenomen. De lucht is als het ware helderder geworden. Meer zonnestraling dan toen bereikt de grond en wordt in warmte omgezet.

Extra zoninstraling

De extra hoeveelheid zoninstraling door het vaker ontbreken van wolken en als gevolg van het helderder worden van de lucht samen verklaart een belangrijk deel van de extra gestegen gemiddelde temperaturen in Nederland, denkt het KNMI. Over die invloed van het helderder worden van de lucht is de afgelopen jaren overigens al veel geschreven. Het proces van afscherming tegen zoninstraling door stof in de atmosfeer wordt ‘global dimming’ genoemd. De afnemende invloed van stof geldt overigens niet alleen Europa, maar ook de Verenigde Staten. In het oosten China is veel meer stof in de atmosfeer terechtgekomen. Daar worden nu (tijdelijk) draconische maatregelen genomen om de Olympische Spelen op een fatsoenlijke manier doorgang te laten vinden. Meestal is de smog er bijzonder sterk.

Bijwerkingen van het veranderende klimaat in Nederland zijn er de afgelopen vijf jaar te over geweest, zo staat in het rapport te lezen. Zo zorgt de sterk opgewarmde Noordzee vooral in de Nederlandse hoogzomer steeds vaker voor extreme regenval, met name in de kustgebieden. De regenduur is korter geworden, maar in die kortere tijd valt veel meer. En dat leidt geregeld tot wateroverlast. Bijna iedere zomer komen we die nu tegen. Verder komen meer droogteperioden voor (denk aan de zomer van 2003 en het voorjaar van 2007). Overigens hadden we dit jaar in het noorden enige tijd met flinke droogte te maken.

Kans op winterweer kleiner

Hitte in de zomer treedt vaker op, denk aan de hittegolf in augustus 2003 en de hittegolven in juli 2006. Winterweer komt bijna niet meer voor. Als het dan nog eens een tijdje vriest, dan gebeurt dit voornamelijk in december of in maart. Maar januari en februari hebben er als wintermaanden de laatste 5 jaar eigenlijk niet toe gedaan, wat overigens niet wil zeggen dat het nooit meer zal gebeuren. De kans op vorst lijkt wel kleiner te zijn geworden. En dan is er nog het bijna afwezig zijn van zware stormen. In de afgelopen vijf jaar kwam er maar een voor, namelijk de storm van 18 januari 2007. Gemiddeld lijkt de windkracht in Nederland ook iets te zijn gedaald en dat is ongunstig voor de windparken in Nederland.

De verandering van het Nederlandse klimaat, die al tientallen jaren aan de gang is, zet onverminderd door, concludeert het KNMI. En op basis van de huidige inzichten heeft het instituut geen redenen om aan te nemen dat dit de komende jaren zal veranderen.

Bronnen: KNMI, Meteo Consult.