Eind november en begin december begint het bij de winterliefhebbers te kriebelen. Begint de winter in de eerste weerkundige wintermaand of wordt het geduld van de weerliefhebbers (of beter gezegd, de winterliefhebbers) constant op de proef gesteld? In 1981 kwam het al voor Sinterklaas tot winterse buien en in de loop van de maand werd het steeds kouder. Uiteindelijk kwam december 1981 in de top 10 van koudste decembermaanden sinds 1901. Als we kijken naar de temperatuurreeksen vanaf 1735 dan staat deze decembermaand op de 17^e plaats. Absoluut geen slechte score en dus tijd om eens uitvoerig terug te kijken op deze boeiende maand.

De eerste decemberdagen verliepen nog redelijk zacht met overdag temperaturen rond 8 graden. Wel was het in de nacht aan de koude kant met vooral in het binnenland soms een graadje vorst. Op 3 december liep de temperatuur in de avonduren op tot ruim 9 graden en dat was ook de maximumtemperatuur van de dag daarop, want in de loop van de dag trok een koufront over het land en in van oorsprong koude lucht afkomstig van de poolstreken kwam het tot de eerste winterse buien.

De eerste sneeuw

Na de eerste winterse buien op 4 en 5 december trokken regelmatig depressies van west naar oost over Europa. Aan de noordkant van deze depressies was het behoorlijk koud en omdat de depressies een steeds zuidelijkere koers namen begon de kou heel langzaam naar het zuiden af te zakken. Op 7 december kwam de koude lucht ons land binnen en de dagen erna kwam het op steeds meer plaatsen tot sneeuwval. Eerst bleef de sneeuw nog lang niet overal liggen, maar in de nacht naar 9 december trok een actief buiengebied vanaf de Noordzee het land op. Het trok van west naar oost over en bezorgde vooral de omgeving van Arnhem veel sneeuw. Zo lag er in de omgeving van Utrecht bijna 10 cm.Velp kwam tot 13 cm, Ede 16 en in Schaarsbergen verdween de meetstok maarliefst 18 cm in de verse sneeuwlaag. Velen kwamen door de dikke sneeuwlaag te laat op het werk en ook het openbaar vervoer in (het reliëfrijke) Arnhem was geen optie tenzij men een uur vroeger op pad ging. Later op de dag viel er ook in het uiterste noorden van Groningen een behoorlijk pak sneeuw van lokaal 10 cm. Op de dag daarna (10 december) vielen ook nog enkele sneeuwbuien zodat uiteindelijk het hele land bedekt was met een laag of laagje sneeuw.

Op 12 december trok een volgend lagedrukgebied even ten zuiden van ons land. In de grensregio met België dooide het licht en viel tijdelijk regen. De dag erna bedekte nieuwe sneeuwbuien opnieuw het land. Op de Veluwe lag nog meer dan 10 cm sneeuw. Toen in de avond bij een kraakheldere hemel de wind wegviel, leek het een zeer koude nacht te worden. In de avonduren daalde het kwik bijzonder snel. Lokaal werden dalingen van 2 tot 4 graden gemeten, maar in de loop van de nacht draaide de wind naar zuidwest tot west en kwam er een eind aan de temperatuursdaling en ging het kwik zelfs omhoog. Een aantal dagen later zou het overigens boven het sneeuwdek nog wel bijzonder sterk afkoelen.

“Sneeuwstorm”

Op de 13^e was het behoorlijk koud en op nadering van een actief lagedrukgebied namen de bewolking en wind toe. In de late avond begon het in Zeeland te sneeuwen. Er viel in korte tijd 5 tot 10 cm sneeuw en bij een af en toe stormachtige wind was er sprake van zware driftsneeuw en sneeuwduinvorming. Elders in het land werd men een beetje kriebelig want een sneeuwstorm was misschien wel weer iets teveel van het goede. In de loop van de nacht kregen steeds meer plaatsen met sneeuw te maken. In het zuidwesten draaide de wind echter naar het westen (en nam daarbij even toe tot stormkracht) en ging de sneeuw in regen over. De depressie trok precies over ons land waarbij er op korte afstanden grote verschillen in weertype volgde. In de zuidelijke provincies begon het te regenen bij 2 of 3 graden boven nul terwijl in het noorden van het land sneeuw en driftsneeuw de dienst uitmaakte. De depressie trok uiteindelijk via Twente naar het oosten weg en met een naar noordwest draaiende wind daalde het kwik opnieuw tot onder het vriespunt en kwam het ook in Midden-Nederland (wederom) tot sneeuwval.

Diepvrieskou

Na het sneeuwgeweld van 13 december kwam de atmosfeer de dagen erna tot rust. Af en toe viel er nog een sneeuwbui en soms hing er ook dichte mist die zo nu en dan uitsneeuwde. Ook werd er tijdens een enkele koude ochtend poolsneeuw gezien. Dit is sneeuw die valt uit een egaal grijze lucht bij temperaturen van -10 graden of lager. Het lijkt overigens heel veel op motsneeuw of ijsnaalden. Er volgde een aantal zeer koude nachten met op 16 december te Leeuwarden -19.2 graden. In  de nacht van 17 december werd het opnieuw koud. In de kop van Noord-Holland, de Gooi en Vechtstreek, op de Veluwe en verder in vrijwel geheel Groningen, Drenthe en Friesland daalde de temperatuur tot onder -10 graden. In Friesland werd zelfs zeer strenge vorst gemeten met kwikstanden van -18.8 te Schettens en -19.1 graden op de vliegbasis Leeuwarden. Te Schettens werd op 10 centimeter boven het grasveld 20 graden vorst gemeten. Een Elfstedentocht was nog ver weg. De vorst hield niet lang genoeg aan en door de sneeuwval was de ijskwaliteit niet al te best. Waar het bestuur van de Vereniging Elfsteden op zat te wachten was dooi!

Nieuwe sneeuw, vlak voor de kerstdagen

Net voor kerst kwam het opnieuw tot sneeuwval. In het uiterste zuiden van het land kwam het soms tot lichte dooi, maar in het noorden bleef het flink vriezen en bovendien waaide het stevig uit een oostelijke richting. Op Ameland stapelde de sneeuw zich op tot sneeuwduinen van meer dan een meter! Op 23 december lag er met uitzondering van Midden- en Zuid-Limburg een gesloten sneeuwdek. In Zeeland was dat een centimeter of 5 terwijl in Utrecht en het westen van Gelderland lokaal meer dan 20 cm lag. Ook tijdens de kerstdagen lag de sneeuw er nog ondanks lichte dooi op (met name) de eerste kerstdag. Het was dus vrijwel overal een witte kerst en dat was sinds 1964 niet meer voorgekomen.

Tijdelijke dooi

Na de kerst ging de temperatuur omhoog, maar het was van korte duur. Nadat begin januari de temperatuur op 4 dagen op 10 a 11 graden wist uit te komen, begon het kwik snel te dalen en zo volgde er van 6 tot 15 januari nog een behoorlijke vorstperiode waarbij het diverse malen streng vroor. Eelde (Groningen) kon maarliefst 8 nachten met (zeer) strenge vorst noteren. In Friesland was de kwaliteit van het ijs een stuk beter dan in december. Omdat er nu vrijwel geen winterse neerslag was gevallen tijdens de vorstperiode, lag er een mooie ijsvloer. Het bestuur van de Vereniging Elfsteden kwam op 13 januari bij elkaar en een dag later schaatste onder andere Reinier Paping (winnaar van de Tocht uit 1963) het traject van 200 km. Volgens de schaatsliefhebbers was 80% van het ijs van een uitstekende kwaliteit. Uiteindelijk begon het te dooien en dus ging de Tocht niet door. Een paar jaar later kwam het wel tot een Elfstedentocht. In februari 1982 stelde de winter teleur, maar uiteindelijk kwam de gemiddelde temperatuur over de gehele winter 1981-1982 op plus 1 graad uit. Daarmee staat deze winter op de 17^e plaats van koude winters sinds 1901. De winters van 1987, 1986 en 1997 staan daarbij een aantal plaatsen lager zodat de winter van 1981-1982 met recht een “vergeten winter”genoemd mag worden.

In de serie “Vergeten Winters” verschenen eerder:

November 1980

November 1965

November 1985

Meer weten over de echte winters van de afgelopen eeuw? Misschien is "Winters van toen" iets voor u al dan niet als kado onder de kerstboom.

Bron: Meteo Consult, Weerspiegel, nlweer.com, KNMI, Stichting Digitaal Archief Leeuwarder Courant, Wetterzentrale, Anton van Wijk.