Terwijl we ons in Nederland in de hoogzomer bevinden – al zou je dat vandaag niet zeggen - is in het noordpoolgebied het smeltseizoen van het zeeijs in volle gang. In weerwil van de in diverse media de afgelopen weken vaak geciteerde verwachtingen dat de geografische Noordpool dit jaar, voor de eerste keer ooit, ijsvrij zou kunnen worden, ligt de smelt van het ijs op dit moment duidelijk achter op het recordschema van vorig jaar.

Omdat het zeeijs in het noordpoolgebied tot de icoon van de klimaatsverandering is geworden, wordt het gebied de laatste jaren nauwlettend in de gaten gehouden door onderzoekers. Soms zitten ze in het gebied zelf, veel vaker maken ze gebruik van gegevens die met satellieten bijeen worden gesprokkeld. Wie dat wil, kan tegenwoordig via een webcam elke dag even een kijkje nemen op het smeltende zeeijs, is in een mum van tijd op de hoogte van de laatste stand van zaken en wordt dagelijks door de diverse deskundigen bijgepraat over oorzaken en gevolgen van de optredende fenomenen.

Het boeiende daarbij is dat het smelten van het ijs op de Noordelijke ijszeeën van zoveel verschillende factoren afhankelijk is, dat ook de deskundigen keer op keer voor nieuwe verrassingen komen te staan. Tot voor een jaar of twee a drie geleden was de algemene teneur nog dat we ergens in de tweede helft van deze nieuwe eeuw (in de zomermaanden) voor de eerste keer met een nagenoeg ijsvrije noordelijke ijszee geconfronteerd zouden worden. Toen kwam de recordsmelt van vorig jaar die bakens verzette. In eenzelfde recordtempo werden de verwachtingen bijgesteld. Een vrijwel ijsvrije noordelijke ijszee zou veel eerder, voor het eerst rond 2013 al kunnen optreden. Enkele weken geleden kwam daar de verwachting bij dat de geografische Noordpool zelf (het punt van 90 graden noord) dit jaar al voor de eerste keer ijsvrij zou kunnen zijn. Een nieuwe mijlpaal in de klimaatverandering.

Niet al te dik

Heel vreemd was die verwachting overigens niet. Omdat meer dan de helft van de zeeën in het poolgebied vorig jaar open kwamen te liggen, leek het ijs dat daar de afgelopen winter is gevormd niet al te dik. In elk geval niet dik genoeg om de huidige zomer te kunnen overleven. Dat was immers de vorige zomer ook niet gelukt. Een nieuw record lag daarmee voor het grijpen. En dan zou nog maar een beetje ijs extra te hoeven smelten om ook de geografische Noordpool voor het eerst sinds mensenheugenis ijsvrij te laten worden.

Inmiddels blijkt dat de smelt van het ijs in de poolregio echter duidelijk achterblijft bij de recordsmelt van vorig jaar. Vijf dagen geleden, op 16 juli mat het Amerikaanse National Snow and Ice Data Centre (NSIDC) in de Arctische regio’s een gebied met een oppervlakte van 8,91 miljoen vierkante kilometer waarin op zee in meer- mindere mate zeeijs voorkwam. Als ondergrens om mee te tellen, wordt een ijsbedekking van 15 procent genomen. Normaal in deze tijd van het jaar heeft het gebied een grootte van ongeveer 9,91 miljoen vierkante kilometer. Vorig jaar om deze tijd was het slechts 7,86 miljoen vierkante kilometer groot.

Er is nog een andere manier om naar de ijsbedekking van de poolzeeën te kijken. Je kunt al het ijs, dat in het water ronddrijft, virtueel op elkaar schuiven zodat een aaneengesloten ijsdek ontstaat waarvan je de oppervlakte kunt bepalen. Rond de 16^e juli leverde dit een totale oppervlakte van rond 6 miljoen vierkante kilometer aan ijs op, tegen 5,3 miljoen vierkante kilometer op hetzelfde tijdstip vorig jaar. Ook hier zien we een flink verschil dus.

Verschillen per gebied

Per gebied zijn eveneens duidelijke verschillen zichtbaar. Zaten de tekorten vorig jaar vooral in de oostelijke helft van het zeegebied ten noorden van Siberië, nu is het zeegebied ten noorden van Alaska zo goed als ijsvrij, terwijl er in het zeegebied ten noorden van Siberië nog flink wat ijs ronddrijft. Het gebied rond de geografische Noordpool zelf zit nog steeds behoorlijk in het ijs. Bij Groenland en in het gebied van de Barentszzee treden weer duidelijke tekorten op, maar dat is in die regionen eigenlijk al vele jaren achtereen het geval.

Dat het ijs dit jaar minder snel smelt dan vorig jaar heeft met een aantal factoren te maken. Zo bleek de dikte van het eerstejaarsijs in het poolgebied, ondanks het feit dat dit ijs op veel plaatsen pas later werd gevormd dan in andere jaren, toch heel behoorlijk te zijn, namelijk gemiddeld zo’n 1,6 meter. Dat is een waarde die nauwelijks afweek van die van andere jaren. Oorzaak hiervan is mogelijk dat er maar weinig sneeuw op het zich vormende ijs is gevallen. Sneeuw heeft een isolerende werking, voorkomt dat de winterkou diep in het ijs doordringt en houdt zo ijsgroei tegen. De meeste sneeuw in het poolgebied valt in de eerste helft van de herfst. Op dat moment was er relatief weinig ijs. Toen het ijs zich eenmaal vormde, was het sneeuwseizoen al voorbij. Daardoor kon het nieuwe ijs toch heel snel in dikte groeien.

Een andere factor die meespeelt lijkt het ‘andere weer’ in het poolgebied te zijn. De laatste tijd waait de wind vaak vanuit het zeegebied ten noorden van Alaska richting de geografische Noordpool. Vooral ten noorden van Alaska is het daardoor flink warmer dan normaal, richting de pool nemen de verschillen met de normaal af. Ten noorden van Siberië is het de laatste tijd juist duidelijk kouder dan normaal geweest, terwijl dit vorig jaar het gebied was waar de afwijkingen naar boven erg groot waren. Toen voerde de in dit gebied heersende wind steeds warme lucht vanuit het Siberische binnenland aan die het ijs op deze plekken in een recordtempo liet smelten. Dit jaar lijkt dit alles nog niet te gebeuren. Blijkbaar is het weer van nu dus minder gunstig voor het smelten van het ijs dan dat van vorig jaar.

Meer bewolking

Verder was het in het gebied waar vorig jaar zoveel ijs smolt, vrijwel voortdurend zonnig. Tijdens zonnig weer dringt straling van de zon diep in het ijs door, waadoor het sneller smelt. Ook wordt het water in de meertjes die op het ijs ontstaan, door de zon verwarmd. Dergelijke meertjes vreten zich hierdoor in het ijs in, dat vervolgens makkelijk opbreekt. Het opbreken versnelt het smeltproces weer en zo kan in korte tijd veel ijs verdwijnen. Op de webcam, die nog steeds nieuwe beelden van de Noordpool de wereld instuurt, is duidelijk te zien dat het daar de laatste weken vaak bewolkt is. Slechts af en toe zit er een zonnige dag tussendoor. Op een zonnige dag wordt het er rond 7 graden, onder de wolken vaak niet meer dan nul graden.

Met nog ongeveer twee maanden aan smelt voor de boeg wordt het spannend of de geografische Noordpool dit jaar ook echt voor het eerst uit het ijs zal komen. Een verslaggeefster van het NOS-Journaal, die de afgelopen tijd in het gebied is geweest, en daar deze week iedere avond in het journaal over zal berichten, zei vanochtend in diverse kranten al niet meer te verwachten dat het ook echt zo ver zal komen. Zij heeft geprobeerd de geografische Noordpool te bereiken, maar bleef op 80 graden noord in het ijs steken. De mensen in het gebied, die zij over het smelten van het ijs te spreken kreeg, verwachten ook niet meer dat het dit jaar nog gaat gebeuren. Vooral omdat het er af en toe alweer vriest.

Bronnen: NSIDC, Cryosphere Today, Meteo Consult, NOS.