Het wordt een tijdsmonument, februari 2012. Ineens ligt veel water dicht, zijn de prachtigste ijssculpturen te zien en zorgt een sneeuwdek voor extra stevige vorst. Bovendien is de lucht dermate koud dat we de stromende wateren kunnen zien dampen! Dat is Arctische zeerook, een fenomeen dat normaliter vooral aan de oostkust van Canada voorkomt en rondom Groenland. Boven de warme golfstroom zorgt poollucht daar in de winter geregeld voor dit soort mistige omstandigheden. Het is een ‘omgekeerde’ mistsoort, geen stabiele mist maar juist onstabiele mist. Daardoor krijg je ook echt van die mistvlammen, gelijk de damp die uit een bad opstijgt.

Dampend tijdens hitte en tijdens vrieskou
De afgelopen paar dagen zijn de luchttemperaturen dermate laag dat stromende wateren kunnen gaan dampen. Boven de Maas, de Waal, de IJssel en zelfs de Noordzee is dit fenomeen gespot. Het is een verschijnsel dat we overigens niet alleen van hele koude winters kennen, maar ook van hele hete zomers. In de zomer van 2003 was het water in de rivieren op een gegeven moment 27 a 28 graden. Toen het tijdens een heldere nacht en met instroom van koelere en droge lucht afkoelde tot 11 graden, werd het temperatuurverschil groot genoeg om ook middenin juli Arctische zeerook op te wekken. Op dit moment is het rivierwater op de meeste plekken zo’n 2 graden. Met een luchttemperatuur die gisterochtend tussen -15 en -20 graden lag, heb je min of meer hetzelfde temperatuurverschil en daardoor hetzelfde ‘badkuipeffect’. Bovendien, de lucht is de afgelopen dagen uitermate droog. Dat merken we buiten maar ook binnen. In veel huizen ligt de relatieve luchtvochtigheid onder de 30 procent, zeker als het goed geïsoleerd is en er nauwelijks tot geen planten in huis staan.

Onstabiele mistvorm
Die droge lucht is essentieel voor de dampvorming bij deze zeerook. De droge en zeer koude lucht die over het water stroomt, wordt aan de onderzijde wat aangewarmd waardoor er stijgende luchtbewegingen ontstaan. Ondertussen wordt vocht van de rivier opgenomen, die mede door alle luchtwervelingen tot oververzadiging leidt. Die oververzadiging zie je; zeerook. Op het moment dat de lucht weer verder mengt met drogere lucht, lossen de mistflarden weer op. Zo krijg je een zeer onstabiele mistvorm. De stabiele mistvorm is die waarin er eigenlijk nauwelijks luchtbewegingen zijn. De koudste lucht ligt onderop, de minder koude lucht daar weer boven. Zo ontstaat een status quo situatie die alleen door een opstekend windje of door instraling van de zon kan worden doorbroken. Deze zeerook is juist een onstabiele vorm, waarin dus allerlei luchtwervelingen een rol spelen. Vandaar ook dat zeerook veel vlageriger is, terwijl de gangbare mist een meer massieve laag vormt.

Zeerook hoort bij de echte vrieswinters
In het boek Winters van Toen wordt een situatie met Arctische zeerook beschreven uit 1929. Een citaat daarin uit Het Vaderland: “Bijzonder moet het er die dagen hebben uitgezien bij de enige twee Haagse grachten die nog wel openlagen, de Conradkade en het Verversingskanaal. Beide profiteerden van het relatief warme koelwater dat hier door de elektriciteitscentrale geloosd werd. De temperatuur van het water verschilt, wanneer het bij voorbeeld tien graden Celsius vriest, dan ook zeker een vijftien graden met de buitenlucht. Het gevolg is, dat er een groote verdamping plaats heeft. En wie gisteravond dan ook langs de Conradkade (of Suezkade) kwam, kon het merkwaardige verschijnsel zien dat dikke dampen opstegen en door den sterken wind uiteengescheurd werden. Voor de meeuwen en de eenden is het een warm toevluchtsoord in deze barren tijd.”

Zeerook boven groot water
Niet alleen de rivieren laten momenteel tijdens de koudste momenten van de dag zeerook zien, ook de Ooster- en de Westerschelde staan inmiddels te dampen. Op de satellietfoto naast dit verhaal is ook te zien dat er gisteren dermate veel damp van deze wateren afkomstig is, dat er een wolkenstrookje ontstond. De windrichting is ook goed uit dit plaatje te destilleren; oostelijk. Naarmate de wind meer vocht op heeft gepakt, wordt het wolkenstraatje duidelijk zichtbaar en uiteindelijk werd het buiten de kust ook een buienstrookje dat richting Zuidoost-Engeland koerste. Ook ons Noordzeewater toonde overigens dampen. Aan de kust is het water zo’n 3 of 4 graden. Met daar gisterochtend 12 tot 16 graden vrieslucht er boven ging ook de zee aan het vlammen.

Volgende stappen in de vrieslucht…
Met voorlopig nog aanhoudende kou, kunnen we steeds meer bijzondere fenomenen aanschouwen. De Waddenzee krijgt almaar meer ijsschotsen en de veerboten zullen meer moeite krijgen de eilanden te bereiken. Rederij Doeksen meldt dat een volgende stap zou kunnen zijn dat alleen nog bij opkomend water gevaren kan worden of onder begeleiding van een ijsbreker. Het IJsselmeerijs wordt natuurlijk steeds dikker en ook de rivieren koelen sterk af. De rijn komt nu al met amper 1,5 graden ons land binnen. IJsvorming is op een snel stromende rivier niet gemakkelijk, maar ergens in de loop van de komende week zullen er best wat ijsschotsen (grondijs) te zien zijn. Wie dampende wateren wil zien, maakt de grootste kans daarop bij droge heldere koude lucht (onder -10 graden). Ter informatie: de komende paar ochtenden zal het even na zonsopgang op grote schaal 10 tot 15 graden vriezen.

Bronnen: Meteo Consult, NASA, rederij-Doeksen. Foto uitsnede voorpagina is van John Dalhuijsen.