Hoe je het ook wendt of keert, en ook al is de kans op sneeuwbuien tot ver in het voorjaar behoorlijk groot, de dagen lengen. En met het lengen van de dagen, komt de voorjaarstrek van vogels geleidelijk op gang. De honderdduizenden ganzen in ons land zullen de komende weken zo zoetjes aan hun blik noordwaarts richten, terwijl vanuit de overwinteringgebieden ver ten zuiden van ons ook weer grote groepen vogels onze kant op vliegen.

Zo zal een wintergast als de kramsvogel geleidelijk terugkeren naar de gebieden ten noorden van ons. Er zijn wel broedende kramsvogels in Nederland (zo’n 180 tot 230 paartjes), maar de meeste van deze vogels zijn afkomstig uit Rusland en Zuid-Scandinavië. Zoals alle vogels heeft ook deze soort een zware winter achter de rug. Meestal leeft hij teruggetrokken langs bosranden en in open ruig landschap, maar de afgelopen weken is deze lijster veel vaker in bewoonde gebieden gezien. In mijn eigen tuin is sinds twee weken een solitaire kramsvogel een geregelde gast. Samen met een paar merels doet hij zich vooral te goed aan appels. Binnenkort zal de lijster met de buikstippen en het grijze kopje vast wel op de wieken gaan naar een broedgebied.

Ganzen gaan noordwaarts
Ook onze met ganzen gevulde weilanden, uiterwaarden en kustregio’s zullen over een aantal weken totaal anders ogen. De gans is in Nederland een echte wintervogel. Jaarlijks overwinteren hier meer dan 2 miljoen ganzen. Bijvoorbeeld de zwart met witte brandgans. Van deze vogelsoort brengt ongeveer 90% van de totale populatie in onze delta de donkere  maanden door, terwijl wordt gebroed op Nova Zembla., Spitsbergen en Groenland. Ook soorten als rietgans, rotgans en Canadese gans zijn nu nog in grote groepen te zien. De kolgans, ook in groten getale bij ons aanwezig, heeft Rusland of Groenland als broedgebied. Onze meest prominente gans is de grauwe gans, deels standvogel en deels trekvogel. Een deel van de Nederlandse populatie trekt in de winter tijdelijk naar Spanje, een ander deel blijft het hele jaar rond bij ons aanwezig. De populatie groeit overigens nog steeds en het aantal broedparen bedroeg in 2005 meer dan 25.000.

Grutto komt vanuit het zuiden
Een bekende vogel die de eerste tekenen van ‘naderende voorjaarskansen’ aangeeft, is de grutto. De eerste grutto’s zijn alweer gezien, begin februari, en ze komen van ver; de meeste helemaal uit Afrika. Vooral de natte gebieden in Senegal en Guinee-Bissau zijn ware trekpleisters voor grutto’s. Een aantal grutto’s heeft in het zuiden van Portugal of Spanje overwinterd, vooral in gebieden met rijstvelden (voedsel). Daar is de situatie overigens niet al te best geweest; excessief veel regenwater. Afgelopen voorjaar en zomer zijn in Noord-Nederland 15 grutto’s gezenderd. Een flink aantal daarvan is nog steeds te volgen, terwijl een deel van de vogels ‘onvindbaar’ is geraakt. Zo is van de geringde grutto ‘Bakhuzen’ na eind juli niets meer vernomen. Grutto ‘Gaast’ werd in de hoogzomer bij een grensrivier tussen Portugal en Spanje gepeild. Daarna vloog ze boven Noord-Senegal op weg naar Guinnee-Bissau. Uiteindelijk landde ze in de Niger vloedvlakte. Half november eindigde haar leven helaas in een visnet. Voor het zenderproject, zie ook op reis met de grutto.

De grutto’s van het zenderonderzoek die nog in leven zijn en waarvan de zender het nog doet, worden nu de voorjaarstrek begint met extra aandacht in de gaten gehouden. Via het internet kunt ook u volgen waar de grutto’s zich bevinden en wanneer ze in hun broedgebied Friesland terugkeren. Afgelopen dinsdag, 16 februari, is een aantal van die vogels in zuidelijk Portugal en Spanje gespot door vogelaars. Er zijn daar plekken waar tienduizenden grutto’s pleisteren en zich tegoed doen aan rijstkorrels om hun conditie op niveau te brengen voor de laatste etappe naar ons land.

Moment van vertrek
En wanneer begint dan die laatste vlucht naar de broedgebieden? Dat is afhankelijk van meerdere zaken, zoals de verzamelde kracht (oa door voedsel en fysiologische veranderingen in de vogel) en de weersomstandigheden. Vooral de heersende windrichting op het moment van vertrek schijnt nogal doorslaggevend te zijn. Aangezien in het (vroege) voorjaar de zuidwestelijke winden over het algemeen overheersen in westelijk Europa, zal dat veelal weinig problemen opleveren voor grutto’s vanuit Zuid-Spanje. Nou wil dat geenszins zeggen dat onze Nederlandse broedgebieden al helemaal klaar zijn om ingenomen te worden. Dat is wat we de komende dagen namelijk zullen zien; de winden mogen dan zuidelijk zijn, aan de milde kant en lente-achtig is het nog in het geheel niet. Dat is ook gelijk een probleem: trekvogels kunnen nooit weten hoe de omstandigheden op de tussenstops en in hun broedgebieden zullen zijn.

Als ze te vroeg arriveren kan het nog te koud zijn op de eindbestemming en kan het op voedselgebied lastig worden. Als ze te laat aankomen, zijn de beste broedplekken al vergeven. Timing en geluk zijn essentieel.

Weidevogels, weer en de toekomst
De grutto is een weidevogel, net zoals bijvoorbeeld tureluur, kievit en wulp. Het weer heeft grote invloed op het broedsucces van onze weidevogels. In 2007 is bijvoorbeeld deels vroeg gemaaid, wat ongunstig was voor nesten en kuikens. Ook de aprildroogte van dat jaar kan  jonge vogels fataal  zijn geweest. In 2008 is er meer gespreid gemaaid, waardoor het een beter (maar geen goed) jaar was. Predatie is voor alle weidevogels de grootste factor van verlies. Daarna volgt het voortijdig verlaten van nesten (verstoring), vervolgens hebben ook agrarische activiteiten een aandeel in de verliezen

Nog veel meer te beleven op trekvogelgebied
Hierboven hebben we het voornamelijk gehad over ganzen en grutto’s. Elk jaar gaan echter miljoenen trekvogels op weg van overwinteringsgebied naar broedplek. Het is een ongekend fenomeen dat soms de kleinste vogeltjes zoveel duizenden kilometers afleggen. De afhankelijkheid van specifieke pleisterplaatsen is zo groot, dat kleine veranderingen, ergens in de route, grote gevolgen kunnen hebben voor immense vogelpopulaties. Daarom ook heeft Birdlife International vorig jaar de ‘Born tot travel’ campagne opgestart. Ook natuurhistorisch museum Naturalis in Leiden heeft de komende maanden voluit aandacht voor het fenomeen vogeltrek. Bezoek daarvoor de internetpagina van Naturalis.

Bronnen: Meteo Consult, Weidevogelbalans, Sovon. Vogelbalans, Sovon. Vogelbescherming.