Net als in januari 2009 en eind januari/februari 2010 is er nu weer sprake van kruiend ijs in en langs onder meer het Markermeer en het IJsselmeer. Het ijs trekt altijd veel bekijks. En wie een rustig plekje uit de wind opzoekt, kan het kruiende ijs horen. Bekijk én beluister het filmpje van Alex Sytsma onderaan het verhaal maar eens. Het is op 15 februari 2012 gemaakt tijdens een stevige noordwestelijke wind, af en toe zon en enkele (hagel)buien bij maximaal 6 graden.

IJsbrekers
Tijdens de afgelopen vorstperiode bevroren ook grote wateroppervlaktes. Het IJsselmeer en Markermeer bijvoorbeeld lagen op een gegeven moment vrijwel helemaal dicht. Op heldere, zonnige winterdagen kon de weersatelliet in het zichtbare licht daar mooie opnames van maken. De scheepvaart kreeg echter steeds meer last van het ijs en er moesten dan ook ijsbrekers worden ingezet om vaarroutes begaanbaar te houden. En toen het begon te dooien, was de scheepvaart er nog niet. Dooi met een draaiende, aantrekkende wind veroorzaakten en veroorzaken kruiend ijs met gevaar voor schepen als gevolg. Schippers kregen dan ook te horen dat ze alleen in konvooi mochten varen, begeleid door ijsbrekers die sinds zondag op het IJsselmeer door het Rijkswaterstaat zijn ingezet.

Krachtenspel
Kruiend ijs is meestal het gevolg van een opstekende stevige wind na een periode met vorst. Grote hoeveelheden smeltende ijsrestanten drijven in het open water en als de wind er eenmaal grip op krijgt, komen de ijsplaten snel in beweging. Over een grote afstand worden de ijsplaten tegen elkaar gedrukt, waardoor er een spanning over de lengte ontstaat. Daarbij treden dan grote natuurkrachten op en tegen de zwaartekracht in wordt het ijs omhoog geduwd. Soms zo hoog, dat het gemakkelijk tot op of over een dijk kan bewegen. Dat gebeurde bijvoorbeeld na de erg koude winter van 1939-1940, toen er bij Edam ijsschotsen van ruim een halve meter over de dijk werden geschoven. Aan de achterzijde van de dijk vormden zich toen ijsbergen van tien meter hoog en deze hielden tot ruim in het voorjaar stand.

IJsdammen
Door het zich opstapelende ijs ontstaan vooral in bochten of bij andere obstakels in het water gemakkelijk natuurlijke ijsdammen, ook wel kistwerken genaamd. Deze zijn niet alleen gevaarlijk voor de scheepvaart, maar de over elkaar heen schuivende ijsplaten of –blokken kunnen door de enorme kracht erachter ook gemakkelijk dijken, maar ook de huizen en wegen achter de dijk, beschadigen. Verscheidene dijkdoorbraken in Nederland in het verleden waren het gevolg van kruiend ijs.

Dijkdoorbraken
Een paar zeer oude voorbeelden zijn de dijkdoorbraken in de Krimpenerwaard op 21 januari 1726 bij de Hemstoep en die van 26 januari 1760 bij Bergstoep. Deze beide doorbraken werden veroorzaakt door kruiend ijs. De gaten in de dijken waren enorm en door de strenge vrieskou was het toen onmogelijk om de gaten snel te dichten. Pas in het voorjaar was al het water ijsvrij en kon men met de wederopbouw van de dijken aan de gang.

Slingerende dijken
Kenmerkend voor het rivierenlandschap in Gelderland zijn de vele dijken die door het landschap slingeren. De vele bochten en kronkels zijn overblijfselen van verschillende dijkdoorbraken door onder andere kruiend ijs. Door de enorme massa water die door de gaten in de dijk heen kwam, werd er een gat in de grond geslagen. Vaak was het onmogelijk om de gaten snel te dichten en werd er een lus om de ontstane plas heen gelegd, een zogenaamd ‘wiel’. Deze werden zo genoemd door het kolkende water in die plas. Op de plaats van de doorbraak ontstond daardoor een bocht en zo is een slingerende dijk ontstaan.

Verdere opstapeling
Met een opnieuw toenemende wind op zaterdag, tot kracht 6 à 7, gaat het kruiende ijs nog wel even door, ondanks de aanhoudende dooi. En aangezien de wind zaterdag zuidwest wordt, zal het ijs zich aan de oostkant/oostoevers van het IJsselmeer en Markermeer verder opstapelen. Kortom, nog wat hogere ijsbergen dan nu in zicht.

Zie én hoor het ijs kruien! Filmpje van Alex Sytsma, waarvoor onze hartelijke dank!



Bronnen: Krimpenerwaard.eu, Mijngelderland.nl, Meteo Consult.