De winterliefhebbers zeggen het tegen elkaar: “Dat we dit nog mogen meemaken!” En gelijk hebben ze. Afgezien van een paar korte onderbrekingen wintert het nu al bijna een maand in ons land en heel veel plaatsen zullen dit weekend een prachtige witte kerst beleven. Vooral in het zuidoosten van het land zal dat – zonder overdrijving – zelfs een legendarische witte kerst worden.

Ook bijna uniek wordt de decembermaand als geheel. Het is zeker dat de eerste wintermaand als een ‘zeer koude’ in de klimaatboeken gaat verdwijnen, maar het wordt zelfs een van de allerkoudste decembers in 120 jaar tijd en dat mogen we toch wel uitzonderlijk noemen. Alle details volgen hieronder.

Een legendarische witte kerst?

Hoewel een witte kerst in ons land vaker voorkomt dan de KNMI-cijfers doen vermoeden, zal de komende kerst in delen van het land zelfs ‘zeer wit’ gaan verlopen. Het KNMI spreekt van een officiële witte kerst, als er op het meetveld in De Bilt op beide kerstdagen om 9 uur ’s ochtends een gesloten sneeuwdek van minimaal één cm aanwezig is. Dat was vorig jaar voor het eerst sinds 1981 weer eens het geval, maar er kon beter van een ‘drabkerst’ worden gesproken, want op eerste kerstdag dooide het en regende het hard rond het middaguur. Zelfs destijds op eerste kerstdag 1981 dooide het licht en lag er een ‘oud’ sneeuwdek.

Kijkend op het sneeuwdekkaartje (zie hiernaast) zien we dat de witte kerst in driekwart deel van het land niet in gevaar komt. In het noordwesten van het land ligt weinig, of vrijwel geen sneeuw, dus daar zal de kerst meer ‘wittig’ verlopen. Wat verder naar het zuiden ligt in de westelijke kustprovincies wel veel sneeuw, maar met luchttemperaturen die met een noordelijke wind geregeld iets boven nul komen, zal de glans er daar wel een beetje af zijn.

Heel anders ligt dat in de zuidoostelijke helft van het land. Het komt daar niet alleen nauwelijks tot dooi, maar daar gaat tot morgenavond nog een flink pak sneeuw bijvallen. In een brede strook van West-Brabant over Utrecht naar Twente zal dat een paar cm sneeuw worden, maar van Midden-Brabant naar de Achterhoek al 4 tot 8 cm. In Limburg en Oost-Brabant gaat nog veel meer vallen, in Zuid-Limburg wellicht rond 20 cm, bovenop wat er al ligt! In die regio kan men gerust van een legendarische witte kerst spreken, omdat er al veel sneeuw lag en er vlak voor kerst nog zoveel ‘verse’ sneeuw bijvalt. 

De winter tussenstand.

Ondertussen dendert de winter door. De sneeuwdek- en vorstdagen rijgen zich aaneen en vooral in de oostelijke helft van het land geldt dat ook voor de ijsdagen. Eigenlijk wintert het al sinds de laatste novemberweek in ons land. Zo langzamerhand kunnen we van een zeer zeldzame situatie spreken, wat de cijfers wel aantonen. In De Bilt kon men inmiddels al de tweede vorstperiode van deze nog prille winter noteren, die astronomisch pas één dag oud is. Tot dusver heeft het in De Bilt alleen op zaterdag 11 december niet gevroren en voorlopig zal de minimumtemperatuur daar onder het vriespunt blijven.

Door dit alles is de vorstsom tot en met gisteren (22 december) opgelopen naar 162,3 punten en sinds 1901 zijn er maar drie winters geweest die tot en met de 22^e tot een hogere stand kwamen, namelijk december 1925 met 176,5, december 1933 met 179,8 en december 1902 met 184,2 punten. De legendarische december van 1890, nu 120 jaar geleden, had op de 22^e al 225,6 punten bijeen gesprokkend en er zouden gedurende de laatste week van dat jaar nog heel wat puntjes bijkomen…

Met een Hellmanngetal van 61,9 punten in De Bilt zitten we al royaal in de klasse van een ‘gemiddelde’ winter en op de koudste locaties in het oosten van het land zijn we de 80 punten al gepasseerd. Sinds 1901 hebben maar vier winters tot en met de 22^e meer punten opgeleverd. December 1938 en 1946 zitten daar met respectievelijk 62,1 en 62,4 punten daar zeer nipt boven. In dit tussenklassement gaan december 1933 en 1902 duidelijk aan kop met 77,7 en 87,4 Hellmannpunten. De huidige winter heeft dus al veel vorst opgeleverd. Bekijken we het hele winterklassement sinds 1706, dat zijn dus 305 winters, dan komt de huidige winter nu al op een 173^e plaats uit en heeft daarmee al bijna de helft van alle winters achter zich gelaten. Gezien de prognose voor de komende dagen en met heel januari, februari en maart nog voor de boeg, is het zeker dat de winter van 2010-2011 op deze ranglijst nog een (flinke?) sprong omhoog zal maken.

Een legendarische december?

Met al die kou is een zeer terechte vraag: “Hoe bijzonder is dit alles?” Het antwoord luidt: “Heel bijzonder, en misschien zelfs wel uniek!” Het is nu eigenlijk al zeker dat december een negatieve gemiddelde etmaaltemperatuur zal gaan opleveren, en dat komt niet vaak voor. In de laatste 45 jaar is dat alleen gelukt in december 1995, 1981 en 1969, die op -0,9; -0,7 en -1,4 graden uitkwamen. Die laatste decembermaand was tevens de op één na koudste sinds 1901, alleen december 1933 was met -2,1 graden gemiddeld nog kouder.

Een dan te bedenken dat de huidige december tot en met gisteren (de 22^e) op -1.5 graden stond, goed voor een voorlopige tweede plaats dus! Tot en met de dag na kerst zal dat gemiddelde niet oplopen, maar misschien nog wel ééntiende graadje dalen. De ontwikkelingen daarna zijn erg onzeker. De diverse atmosfeermodellen zijn duidelijk aan het worstelen met de weersontwikkelingen en de twee pluimen van het ECMWF die hiernaast zijn geplaatst, laten dat duidelijk zien. Ze zijn gebaseerd op de 0u run van gisterennacht 22 december en vannacht 23 december.

De pluim van gisteren was zeer koud. Zowel de operationele- als de controle run (de rode en oranje lijn) bleven tot de jaarwisseling dik onder nul. Hetzelfde gold voor het pluimgemiddelde (de paarse lijn). Pas vanaf 29 december komen een aantal members aarzelend boven nul, een visie die trouwens door de NCEP (het Amerikaanse weermodel, de blauwe lijn) werd gevolgd. Op basis van deze pluim zou de gemiddelde temperatuur deze maand nog verder gaan dalen en wellicht een gooi gaan doen om december 1933 van de troon te stoten.

De processen in de atmosfeer zijn echter zo delicaat, dat een kleine subtiele wijziging een groot effect op de temperatuur in ons land heeft. Dat werd zeer duidelijk bij het zien van de nieuwste pluim, van 24 uur later. Zowel de controle- als de operationele run laten het op de laatste dagen van dit jaar stevig dooien en een hele groep members gaat daar nu in mee. De helft van alle members (begrensd door de witte lijn) komt ook tot een tweetal graden boven nul, maar het gemiddelde zit lager. Dat komt omdat een aantal members koud, of zelfs zeer koud blijft. Eén member laat het gedurende de ochtend van 30 december zelfs meer dan 20 graden vriezen! Hoe onzeker de hele weertoestand is, kunnen we ook zien aan de berekening van het Amerikaanse model. Een etmaal eerder werd een lichte dooi geprognosticeerd, maar vandaag een stevige vorst!

Onzekerheid is dus troef, waarbij het na de kerst nog heel wat kanten kan opgaan. Als we op basis van de huidige modelgegevens een voorzichtige (dus tamelijk zachte) schatting maken voor het temperatuurverloop gedurende de laatste decemberweek, dan komt de maand als geheel op -1,2 graden uit. December 2010 nestelt zich daarmee in de top van het klassement van koudste decembermaanden, vlak achter december 1969 op een derde plaats, samen met de wintermaanden uit 1950 en 1927, die ook op -1,2 graden uitkwam. Mochten de modellen de komende dagen toch weer een zwaai in de koude richting maken, dan kan een tweede plaats nog makkelijk gehaald worden, en is zelfs een eerste plaats nog mogelijk. We beleven dus in met name Limburg dit jaar een unieke witte kerst, en de maand als geheel zal ook (vrijwel) uniek zijn, qua koudeproductie. Of de winter na deze vliegende start de komende maanden zelfs tot een strenge weet uit te groeien, of dat we de winterkoek al bijna geheel hebben verorberd, moet worden afgewacht.

Bronnen: Meteo Consult, KNMI, eigen archief. Foto voorpagina: Johan Effing.