Wat was het gedurende het voorjaar vaak zonovergoten! Strakblauwe luchten maken huidbescherming wel noodzakelijk. Bij mensen denk je dan aan kleding en anti-zonnebrand middelen. Maar hoe zit dat dan met dieren? Ook zij kunnen door de felle zon schade oplopen aan de huid. Het dierenrijk bezit echter legio mogelijkheden om zich te wapenen, zodat ook op de Afrikaanse savanne leven mogelijk is, pal onder de zon. We begluren een aantal diersoorten in het Dierenpark Emmen en spreken met de daar werkende bioloog Wijbren Landman. Hij vertelt ons onder andere over het bloedzweten van de nijlpaarden en de zand- en hooireflexen van de olifanten. Aan het einde van het verhaal kijken we ook nog even naar de mensen op Madagascar en naar de hoeveelheid zon die we de komende dagen in ons eigen land kunnen verwachten.

Een vachtje
De efficiëntste manieren om huidverbranding te voorkomen, zijn het hebben van een vacht, het opzoeken van schaduw, continu diep in het water vertoeven of een nachtdier zijn. Wezens die overdag liggen te pitten in één of andere grot (of in een hol) en ’s nachts op rooftocht gaan, hebben geen zonnebaadzorgen. Huisdieren als kat en hond zijn door hun haren prima bestand tegen UV-straling, zij het dat onbehaarde delen als neus en de binnenzijde van de oren wel gevaar lopen. Landbouwdieren als koe en schaap zijn lang niet altijd even goed beschermd tegen zonlicht. In principe doen dichte haarpartijen en wol hetzelfde als zonnebrandmiddelen, maar pas geschoren schapen en andere dieren die deels ontdaan zijn van hun haar, lopen wel risico. Daar komt bij dat bepaald voedsel en het toedienen van antibiotica zonnebrandproblemen kunnen geven. Van koeien is bekend dat ze na het eten van Sint Janskruid of Jacobskruiskruid gevoelig worden voor UV stralen, deels omdat de lever door bepaalde kruiden beschadigd raakt.

Lang, lang geleden had de mens ook een fraaie vacht. Inmiddels is die grotendeels weggeëvolueerd, maar allerlei aapachtigen bezitten nog wel hun haardos. In de dierentuin zien we een grote groep bavianen die met hun lange haren beschermd zijn. Althans, grotendeels beschermd. Het gezicht is vrijwel haarloos en zal dus makkelijker verbranden. Ook het achterwerk is een opvallend haarloze verschijning, bovendien uitermate rood. Is dat soms verbrand, vragen we aan Wijbren. “Nee, het rode aan de kont van de baviaan is van doorbloeding en niet van pigmenten. Als ze niet op hun kont zitten, maar rondlopen, is hun achterwerk min of meer verticaal en vangt daardoor minder zon. De zon staat in Afrika altijd zo’n beetje loodrecht boven je.” Aha, ook al weer zo handig.

Nijlpaarden
In het Emmense dierenpark woont een kudde van negen nijlpaarden. “Het zijn acht vrouwtjes en één gecastreerde man,” meldt Wijbren. “En in tegenstelling van wat je misschien denkt, zijn nijlpaarden uitermate agressief. In Afrika zijn er meer slachtoffers van nijlpaarden dan van leeuwen en krokodillen bij elkaar!” Ondertussen liggen de dames rustig onder water, als zeekoeien. Bij het bassin kijken we naar de rust die er van uitgaat. Nijlpaarden leven overdag veelal in het water en komen ’s nachts het land op om tonnen aan gras weg te kauwen. Als ze wel overdag op land zijn, wekt de zon het zogeheten ‘bloedzweten’ op. De vrij dunne huid van de nijlpaarden (ongeveer 0,5 cm) reageert op zonlicht door de secretie van een bepaalde ontsmettende en zonnebrandvoorkomende substantie. “Volgens mij is deze diersoort de enige die op deze wijze verbranding tegen gaat,” aldus Wijbren. Het is een roodachtige slijmerige vloeistof die een dun laagje op de huid geeft waar UV stralen niet doorheen kunnen, te vergelijken met een goede zonnebrandcrème. De functie is meervoudig, want het is ook een ontsmettend goedje.

Een groot beest heeft veel voer nodig. Nijlpaarden eten heel veel groenvoer en dat zijn tientallen kilo’s per dag per nijlpaard. Geen wonder dat het dierenpark zijn eigen grasvelden heeft rondom Emmen en ook heel erg veel groente inkoopt. Vanaf de late herfst worden de nijlpaarden van hun buitenverblijf naar het binnenverblijf gebracht omdat het anders te koud wordt.

Olifanten
Olifanten hebben een dikkere huid dan nijlpaarden, gemiddeld zo’n hele centimeter zit er aan de buitenzijde van het lijf. Daarop bevindt zich wel haar, maar dat is een bescheiden hoeveelheid en veel te weinig om als zonnebrand te werken in de hitte van Azië of Afrika. Daar olifanten geen bloedzweten kennen, zorgen zij op andere wijze voor bescherming tegen de zon; zand en hooi.

Op de dag dat we Emmen bezoeken komt geregeld de zon tevoorschijn en zien we de dieren in actie met het zand. Met het uiteinde van de slurf wordt een hoopje zand verzameld. De slurf gaat links en rechts om het hoopje heen, maakt het steeds iets groter en zodra het naar wens is, wordt dit hoopje opgetild en met een flinke zwieper over het lijf uitgestrooid. De olifanten zijn er behoorlijk druk mee, de ene keer gaat het zandhoopje langs de flanken van de rug, rechts en links, af en toe gaat ook de slurf helemaal opwaarts om over de kop heen zand te verspreiden over het hoogste deel van de achterzijde.  Het is een prachtig gezicht.

“Op stal blijven ze dit principe herhalen, maar dan met hooi. Ze vinden het gewoon ook prettig om wat op hun lijf te gooien,” zegt onze bioloog.

Mensen
Donkere mensen zijn beter bestand tegen de zon dan blanke mensen, maar zowel bij  witte als zwarte mensen worden middelen ter verbranding gebruikt. Het simpelste is om dagdelen met hoge zonnestand te vermijden, schaduw op te zoeken of kledingstukken aan te trekken. In Madagascar maken de inwoners in veel gevallen gebruik van een speciaal zelfgemaakt goedje. Dat bestaat uit water en een zachte houtsoort. Beide worden gemengd door met een steen te schuren en het fijn te malen. Vervolgens wordt dat op het gezicht gesmeerd.

Westerlingen gebruiken eigenlijk altijd spul uit een tube of fles waarop duidelijk de beschermingsfactor vermeld staat. Waarvan het goedje gemaakt wordt, is vaak niet duidelijk. Tegenwoordig worden bovendien vaak extreem kleine deeltjes, nanodeeltjes, toegevoegd, een goedje dat grote discussies en onzekerheden oproept.

Komende week
Tja, hoeveel zonnebrandmiddelen hebben dieren en mensen de komende dagen nodig? Waarschijnlijk heel weinig. Het aandeel buien is voorlopig groot, net zoals het aandeel bewolking. Hoofdrolspeler in dit geval is een bel met koude lucht in de hogere luchtlagen die continu boven de Noordzee en omgeving blijft cirkelen. Deze zogeheten ‘put’ houdt zichzelf steeds in stand door standvastige aanvoer van relatief koude lucht aan de grond, vanuit het noorden. En deze put veroorzaakt een lagedrukgebied op grondniveau en heel veel buien. Deze buien gaan geregeld gepaard met onweer en de eerstvolgende etmalen ook met behoorlijk wat wind.

Gelukkig komen rondom buien ook daalbewegingen van lucht voor, waarin er dus ook momenten met zon ontstaan. Als de buien echter aaneen klonteren tot een meer gestaag regengebied, zijn opklaringen passé. Zo zou het goed kunnen dat aanstaande maandag de hoeveelheid zon in een groot deel van het land vrijwel nul bedraagt.

Het wachten is eigenlijk op het moment dat de huidige atmosferische constellatie doorbroken wordt. De huidige luchtdrukverdeling is nu een week of twee aan de gang en zou zomaar eens nog twee weken kunnen aanhouden. We houden u hier op onze site natuurlijk op de hoogte van de komende ontwikkelingen.

Met veel dank aan Wijbren Landman van Dierenpark Emmen en fotografe Karin Broekhuijsen.
Bezoek ook eens de Emmer Dierentuin: http://www.dierenparkemmen.nl/ of kijk op de website van fotografe Karin Broekhuijsen www.fotokarinbroekhuijsen.nl/