Hoewel alweer drie dagen geleden is de rook rond de zware hagelbuien, die delen van Gelderland en Twente afgelopen zondag troffen, nog niet helemaal opgetrokken. Alleen al in Gelderland hebben de buien voor miljoenen euro’s aan schade aangericht, niet alleen aan onroerend goed, auto’s en de natuur, maar bij voorbeeld ook in de fruitboomgaarden in de Betuwe, waar grote delen van de oogst in een klap verloren gingen. In de nasleep van de gebeurtenissen van zondag, spelen eigenlijk twee vragen op. Was er wel voldoende voor de naderende buien gewaarschuwd? En kun je hagel voorkomen, bij voorbeeld met hagelkanonnen?

Eerst is er de waarschuwingsvraag. De buien van afgelopen zondag liepen al een dag of 3 a 4 mee in de verwachting. Al langere tijd was duidelijk dat ze zwaar konden worden, met hagel en ook met zware windstoten gepaard konden gaan. Bij buien kun je pas kort tevoren aangeven waar ze precies gaan vallen. Voor die plaatsen waar niets gebeurde, bleef het bij de verwachting, op de plekken waar de buien passeerden werd het werkelijkheid. Het zag er ernstig uit. De buien van zondag ontstonden in een razend tempo en trokken met een snelheid van rond 70 kilometer per uur. Voor veel mensen was er nauwelijks tijd om zich erop voor te bereiden. De buien kwamen eigenlijk als in een overval. Het ene moment zat je nog rustig in de tuin, bijna meteen daarna kwam de hagel.

De tweede vraag is of je er wat tegen kunt doen? Omdat hagelbuien in de zomer onherstelbare schade kunnen aanrichten aan gewassen, fruitbomen en wijnranken wordt al heel lang gezocht naar methoden om zware hagel tegen te gaan. Eeuwen geleden al beschoten landbouwers de wolken. Eerst met pijl en boog, tegenwoordig met raketten. Voorstanders van dit geschiet geloven dat op deze manier de hagelstenen in de bui, binnen een afstand van 400 meter van de explosie, vernietigd kunnen worden. Experimenten in een laboratorium in 1967 hebben aangetoond dat die afstand in werkelijkheid niet meer dan 10 meter is. Om op deze manier enig effect te bewerkstelligen in een stapelwolk met hagel, zouden tienduizend raketten nodig zijn. Dat zijn er erg veel.

Hagelkanon

In Nederland is de strijd tegen hagel sinds enkele jaren actueel. In 2004 kochten boeren in Zeeland op advies van collega's in België een hagelkanon, dat met regelmatige schokgolven de hagel in een bui probeert te breken. Later kwamen er meerdere, onder meer in Krabbendijke, Borssele en Sint Kruis. Ook in Limburg dachten landbouwers over de aanschaf ervan na. Ze kosten enkel tienduizenden euro’s per stuk en werken volgens de fabrikant uitstekend. Iemand die deze mening niet deelt, is meteoroloog Jon Wieringa, vroeger verbonden als hoogleraar aan de vakgroep meteorologie van de Wageningse universiteit. In een artikel, dat enkele jaren geleden in het vakblad Meteorologica van de Nederlandse Vereniging van Beroeps Meteorologen (NVBM) verscheen, veegt hij de vloer aan met het idee dat hagelkanonnen schade als gevolg van hagel kunnen verminderen. Hij doet dat met overtuigend bewijs uit allerlei onderzoeken in de hand.

Het eerste hagelkanon, dat de Zeeuwse fruittelers kochten, is in 1896 ontwikkeld door een Oostenrijker, Stiger. Toen het ding destijds in gebruik was genomen, had de maker geluk, zo betoogt Wieringa. Het hagelde twee jaar niet in de vallei waar het kanon stond opgesteld. Klimatologisch is zoiets natuurlijk helemaal niet onwaarschijnlijk, maar voor veel landbouwers was het in die tijd voldoende bewijs. Het kanon werd in productie genomen en iedereen wilde het hebben.

Geen bewijs

Rond 1900 stonden er in Oostenrijk en in het noorden van Italië maarliefst 10.000 van zulke hagelkanonnen! Het was tijd voor een test. In de eerste jaren van de 20ste eeuw kwam dat officiële experiment er, uitgevoerd door de Italiaanse Academie van Wetenschappen. In twee regio's werd de helft van het onderzochte gebied 'beschermd' met hagelkanonnen, de andere bleef 'onbeschermd'. Na drie jaar concludeerde de Academie dat er geen effect was geweest. De met hagelkanonnen beschermde gebieden hadden net zoveel hagelschade opgelopen als hun niet beschermde evenknieën. Gevolg van deze uitslag was dat duizenden kanonnen op de schroothoop belandden.

Gek genoeg kwam het kanon in Frankrijk in 1972 opnieuw in productie. Weer werd er een onderzoek aan gewijd, ditmaal door Franse onderzoekers. Opnieuw waren de uitkomsten volstrekt negatief. Ze stelden het hagelkanon horizontaal op en hingen hagelstenen voor de trechter, tot op 100 meter afstand. Op geen enkele afstand bleek de schokgolf uit het kanon enig effect op de hagelstenen te hebben. In 1982 was het weer de beurt aan Italië om de kanonnen te proberen, wederom zonder aantoonbaar resultaat. In 2001 kwam de Wereld Meteorologische Organisatie (WMO) met een officieel standpunt inzake het met schokgolven proberen te bestrijden van schade door hagel: 'In recente jaren is opnieuw hagel bestreden met luidruchtige kanonnen. Er is geen wetenschappelijke onderbouwing, noch een geloofwaardige hypothese die zulke experimenten zou ondersteunen.' In Zeeland en in Limburg, de enige twee plaatsen in Nederland waar hagelkanonnen in gebruik zijn of waren, is inmiddels de rem gezet op de toepassing van deze technologie, in afwachting van nader onderzoek met betrekking tot nut en effectiviteit van de luidruchtige kanonnen.

Andere methoden

Zijn er dan andere manieren om hagel te bestrijden? In onder meer Rusland en Frankrijk zijn proeven gedaan met het 'inzaaien' van zilverjodide-ijskernen in die delen van de stapelwolken waar de hagel wordt geproduceerd. Als van een hagelbui natuurlijk sprake is. Hiervoor werd in Rusland precisieartillerie ingezet, die de zilverjodidekernen op de juiste plaats in de wolk bracht. Een toename van de concentratie aan ijskernen in de wolk zorgt ervoor dat zich meer hagelstenen vormen. Bij een gelijkblijvende hoeveelheid water in de wolk worden die stenen dan een stuk kleiner en ongevaarlijker. Volgens de Russen kunnen ze de hoeveelheid schade als gevolg van hagel op deze manier tot wel circa 50 procent terugbrengen. Vergelijkbare experimenten op andere plaatsen brachten niet meer dan ongeveer 20 procent aan verbetering of zelfs niets.

In Frankrijk werd geen artillerie gebruikt om de zilverjodidekernen in de wolken te brengen, maar een netwerk aan boeren. Ze staken branders aan op het moment dat een onweersfront nog 4 uur van hen verwijderd was. De zilverjodidekernen, die als bijproduct van die branders in de atmosfeer kwamen, moesten door stijgstromen voorafgaande aan de buien op de juiste hoogte in de atmosfeer terechtkomen. En zo in de buienwolk. Ook hier werd een vermindering van de hagelval van 20 procent gemeld, als gemiddelde over een aantal jaren. Die uitkomst is echter omstreden omdat geen vergelijking is gemaakt met een vergelijkbaar 'niet beschermd' gebied. Voor zowel de Russische als de Franse methode geldt verder dat de kosten hoog zijn. En de effecten te klein om ze op een economisch rendabele manier in te kunnen zetten.

Waarschuwen

Hebben de hagelkanonnen in Zeeland volgens Wieringa dus geen effect, verstandiger zou het volgens hem zijn om verder onderzoek te doen naar de manier waarop hagel in de atmosfeer ontstaat om zo beter voor het optreden van hagel te kunnen waarschuwen. Daarna zouden we ons aan de omstandigheden aan kunnen passen, bij voorbeeld door die gewassen die niet tegen hagel kunnen door het spannen van netten erboven min of meer te beschermen. 'Menselijk geweld werkt in het geheel niet tegen hagel', zegt Wieringa. 'Beïnvloeding van hagelvormingsprocessen door inzaaiing is onzeker in resultaat'.

Bron: Jon Wieringa, Meteo Consult