De actieleuzen ‘Nederland leeft met water’ en ‘ Geef de rivier de ruimte’ zijn bij veel mensen bekend. Ons land wordt namelijk ingesloten door verschillende oppervlaktewateren. Niet alleen de zee kan ons land onder water zetten, maar ook de rivieren die hun water via onze omgeving afvoeren. Momenteel is er in de grootste rivier van Nederland (de Neder-Rijn) geen sprake van hoog water, maar van een lage waterstand.

Het waterpeil van de Rijn bij Lobith, waar de rivier vroeger ons land binnenstroomde, staat momenteel op ongeveer 725 centimeter boven NAP (Normaal Amsterdams Peil). NAP komt overeen met het gemiddelde zeeniveau. Dit is echter nog geen record. Dat staat momenteel op naam van het jaar 2003. Na de warme zomer (de op 1 na warmste ooit gemeten) daalde het waterpeil bij Lobith tot 691 centimeter boven NAP. De grafiek met de waterstanden toont momenteel een duidelijk dalende trend. Volgens de laatste berekeningen wordt de komende dagen een nog verdere daling verwacht. Wellicht komen we dus nog in de buurt van het record.

Afvoer of debiet

Deze waterstanden zeggen op zich nog niet heel veel over de hoeveelheid water die in de rivier staat. Hiervoor moeten we ook de waterafvoer of het debiet erbij pakken. Opmerkelijk is dat in de warmste zomer ooit gemeten (1947) er minder water door de rivier stroomde dan nu en in het recordjaar 2003. In 1947 stroomde er slechts 620 kubieke meter water per seconde door de Rijn, in 2003 kwam de afvoer niet beneden 700 kubieke meter per seconde en momenteel staat het debiet nog boven 900 kubieke meter per seconde.

Feitelijk stond er in 1947 dus minder water in de rivier, terwijl het waterpeil ten opzichte van 2003 hoger was. Hiervoor zijn twee oorzaken aan te wijzen. Ten eerste komt de bodem van de Rijn ieder jaar iets lager te liggen. Deze wordt namelijk langzaam de diepte in geërodeerd. Daarnaast daalt ons landoppervlak jaarlijks ook, dit wordt de relatieve zeespiegelstijging genoemd. Het aandeel van deze laatste factor is overigens kleiner dan het aandeel van de erosie.

Meer schommelingen in het waterpeil

De komende jaren kunnen we als gevolg van klimaatverandering meer pieken en dalen in de waterstanden in de Nederlandse rivieren verwachten. Ten eerste krijgen we te maken met meer drogere periodes, waarin de waterstanden snel dalen. Daarnaast kunnen neerslagsituaties extremer worden, waardoor de rivieren in korte tijd meer water moeten verwerken. Door het opwarmen van de atmosfeer kan de lucht meer waterdamp bevatten. Als het dan eenmaal begint te regenen, kan er dus ook veel meer hemelwater uit de lucht komen vallen.

Dit is overigens niet de enige reden voor pieken in de waterafvoer en ook nu speelt de mens, net als bij klimaatverandering, een grote rol. De laatste jaren heeft de natuur namelijk steeds meer plaats moeten maken voor bebouwing. Zo zijn bijvoorbeeld bossen gekapt voor huizen of bedrijventerreinen. Deze bossen werken als een soort spons of waterbuffer en kunnen heel veel regenwater opnemen. Een bebouwd landschap heeft deze eigenschap niet. Sterker nog, de riolering in dit landschapstype is er op gericht om het water zo snel mogelijk af te voeren naar de rivieren. Hierdoor zien we de piek in de waterafvoer in de rivieren dus ook steeds eerder na het daadwerkelijk vallen van de regen optreden.

Bronnen: Meteo Consult, de Volkskrant, elwis.de, Ministerie van Verkeer en Waterstaat, actuelewaterdata.nl, Navingo B.V., Essentials of Physical Geography (Gabler, Sager, Wise, Petersen, Wadsworth Publishing Company; sixth edition).

Foto voorpagina: Wikipedia.