Bij ons heeft de winter al de nodige ongemakken veroorzaakt en in januari beleefden we in een groot deel van het land de koudste maand in 13 jaar tijd. Nog veel extremere kou heeft zich opgehouden iets verder naar het oosten en noorden. Met in zowel Scandinavië als in het oosten van Europa temperaturen die recordwaarden naderden.

Scandinavische januari bitterkoud
Met uitzondering van het noorden van Scandinavië waar de temperaturen als gevolg van luchtaanvoer van boven zee hoger dan normaal zijn uitgekomen, is januari flink kouder dan normaal verlopen.

Noorwegen bijvoorbeeld tekende één van de koudste januarimaanden uit de afgelopen 110 jaar op. Voor Noorwegen als geheel was het op 7-na koudste januarimaand tot nu toe gemeten, met een gemiddelde dat meer dan 3 graden onder het klimatologisch gemiddelde lag.

De grootste afwijkingen kwamen voor in het zuiden en midden van het land, waar het gemiddeld over de maand bezien ongeveer 5 graden kouder was dan in een gemiddelde januarimaand.

Duitse kou het felst in het noordoosten
In Duitsland zat de kou nog wat sterker in het zadel dan bij ons. Met in de regio’s rond Berlijn en Dresden, in het noordoosten van Duitsland nog de grootste afwijkingen. Op weerstation vliegveld Berlijn-Tempelhof was de gemiddelde temperatuur over de hele maand januari bemeten (over zowel dag als nacht dus) -4,5 graden. De minimumtemperatuur lag gemiddeld 7 graden onder nul en de maxima bleven daar gemiddeld 2,7 graden onder.

Verder is de winter, net als bij ons, tevens in Duitsland wisselvallig, met dus ook geregeld sneeuw. Gladheid veroorzaakte veel verkeersongelukken, waarvan diverse met dodelijke gevolgen. En gelijk met Nederland zijn er regio’s die met strooizouttekorten kampen.

Oost-Europa: nog meer problemen
Verder naar het oosten toe is de kou bij perioden nog uitzonderlijker geweest. En de gevolgen waren daar dan ook nog een stuk groter. In Roemenië zijn vorige week meer dan 30 mensen overleden als gevolg van de heftige vorst, meldde NRC Next afgelopen maandag, met lokaal temperaturen onder -34 graden, de op één na laagste gemeten temperatuur sinds de Tweede Wereldoorlog.

In Polen zijn over de hele winter bezien tot nu toe ruim 220 mensen doodgevroren, en daarbij heeft ook januari in negatieve zin flink bijgedragen. Het openbare leven is nog meer dan bij ons soms behoorlijk ontregeld. De afgelopen weken hebben tienduizenden Poolse gezinnen ’s avonds in het donker gezeten.

Een voorbeeld in het NRC Next-artikel is het Zuid-Poolse dorpje Zawada waar achter de “sprookjesachtige deken” van in reusachtige sneeuwpoppen veranderde bomen en van de ijskristallen glimmende hekjes een “drama” schuil gaat.

In het dorp zijn 24 elektriciteitspalen “als luciferhoutjes” omgeklapt, meldt dorpshoofd Siola. Als gevolg van de ijsvorming. Daarnaast is het tot grote schade gekomen door omvallende bomen en afbrekende takken. De weg naar Zawada lag er bezaaid mee. In het getroffen dorp was al snel geen batterij meer te krijgen.

Zawada is één van de vele getroffen dorpen. In veel dorpen was er afgelopen weekend weer stroom, al was het soms maar voor een paar uur per dag. Eerder was de ellende niet te overzien. Elektrische waterpompen, medische apparatuur, de telefoon. Opeens deed niets het meer. Behalve dan het mobiele telefoonnet. Maar ja, zonder elektriciteit ook geen opgeladen telefoonbatterij natuurlijk.

Aanhoudend winters door structureel zuidelijk gelegen straalstroom
De winterkou heeft alles te maken met een al sinds halverwege december veelal zeer zuidelijk gelegen straalstroom. De straalstroom is in grote lijnen de belangrijkste overgang tussen kou ten noorden ervan, en zachtere lucht ten zuiden ervan. Met regelmaat is deze grens boven de Sahara terug te vinden.

Dat betekent dat een groot deel van het Europese continent veelal in de van oorsprong koude lucht vertoeft. De sterke meestal west-oost-gerichte stroming ter hoogte van de straalstroom die normaal gesproken in de winter zich dwars over Europa laat zien, ontbreekt nu boven het continent, waardoor de verzachte invloed van het oceaanwater zeer klein is en soms totaal afwezig.

Er zijn altijd wel uitzonderingen op de winterkou. Een voorbeeld was het begin van januari toen het zuidoosten van Europa juist erg zacht was. En momenteel is zowel West- als Midden-Europa een stuk milder, respectievelijk minder koud geworden.

Maar dat gaat veranderen. In ieder geval in Oost-Europa gaat de winterkou opnieuw scherp terrein winnen. Vanaf in de loop van het weekend dringt ook in Polen bijvoorbeeld echte diepvrieskou weer op, en dalen de temperaturen in delen van dat land (voorkeur noordoosten) soms tot rond -20 graden in de nacht en overdag wordt het lastig om boven de -10 uit de komen.

Een aantal dagen geleden leek het er nog op dat ook wij een volle veeg van die kou zouden meekrijgen. Dat had alles te maken met een massief hogedrukgebied dat in het overgrote deel van de berekeningen boven het zuiden van Scandinavië werd berekend. Aan de zuidflanken zou een forse kou-uitval zouden krijgen. Echter vrij plots werd dit hoog in de berekeningen vervangen door een complex van lagedrukgebieden gevoed door ter plekke berekende kou in de bovenlucht. Daarmee werd de oostelijke aanvoer van kou afgesneden.

Inmiddels lijkt het er steeds meer op dat we toch wel behoorlijk de kou ingaan. Maar dat dit vooral wordt veroorzaakt door een koude bovenlucht waar we aan de grond ook één en ander van meekrijgen, in plaats van kou-aanvoer aan het aardoppervlak van boven Oost-Europa en Rusland.

Bij dit alles waait er soms met een aflandige wind en dan is het echt even koud. Dan weer staat er een licht aanlandig briesje van boven zee en met daardoor iets hogere temperaturen. Zo heel warm is de Noordzee overigens ook niet meer, met op de centrale Noordzee oppervlaktetemperaturen van 4-5 graden, dus zacht wordt het daarmee zeker niet.

Bij dit alles valt er met regelmaat ook nog eens neerslag. Al met al een patroon dat we deze winter gewend zijn geraakt (eigenlijk al sinds 11 december, de datum waaromheen de hoofdstroming boven Europa op de schop ging en de straalstroom vervolgens structureel extreem zuidelijk kwam te liggen). Voor meer achtergrondanalyse over de ontwikkelingen van volgende week kunt u terecht bij de Meteo Consult Weerlijn (0900-9725, kies optie 5, 0,55 euro/min).

Bronnen: Noorse nationale weerdienst, Duitse nationale weerdienst Deutscher Wetterdienst, NRC Next (editie 1 februari 2010), Meteo Consult

Afbeelding homepage: uitsnede satellietfoto NASA.