Satellieten van de NASA draaien om de aarde en schieten prachtige foto’s van land, water en wolken. Het ziet er mooi uit, vanboven. En ook ijsvorming valt te zien. We hebben een aantal satellietfoto’s uitgezocht om ijsgroei in onder andere de Botnische Golf te bekijken. Het was nog goed zoeken, vooral omdat er zoveel dagen waren met bewolking met daardoor onvoldoende zicht op water en ijs.

IJsgroei is een uiterst traag proces dat op zeeën langzamer op gang komt dan op plassen en meren. Dat wordt onder andere veroorzaakt door de diepte van de zeeën en het zoutgehalte. De gemiddeld 90 meter die de Noordzee diep is, leidt ertoe dat deze een grote warmtecapaciteit heeft. Oftewel; als de zee in de zomer eenmaal is opgewarmd, tot zo’n 18 graden, is er veel tijd nodig om sterk af te koelen. Die 18 graden geldt alleen voor de bovenste meters, waarin tijdens de afkoeling de dichtheid afneemt en dientengevolge de bovenste waterdelen geleidelijk wat naar beneden zakken . Lichter (minder koud) water komt dan naar boven. Zo mengt er dus ook steeds dieper gelegen water bij, wat de benodigde tijd voor ijsvorming aan de bovenzijde alleen maar verder verlengt.

Het zoutgehalte van zeewater is in de Noordzee veelal tussen 30 en 35 promille, zo’n 3 procent. Zoet water bevriest bij nul graden, maar voordat de bovenste laag van de zee bevriest moet de watertemperatuur rond min 1 graad bedragen. Aldus heb je net wat meer kou nodig om tot ijsvorming te komen. Iemand opperde begin februari om het tekort aan Nederlands strooizout op te vullen door Noordzeewater in te laden en over de wegen te sproeien. Dan zul je wel eerst het water er grotendeels uit moeten laten verdampen, want het percentage zout is anders veel te klein om enig effect in de vorm van gladheidsbestrijding te hebben. Bij het nat strooien (pekelen) is het zoutgehalte namelijk veelal 75 procent....

Een ander element waardoor zeewater veel moeilijker bevriest dan een meer of een grote plas, is de bijmenging die continu plaats vindt. Dan gaat het zowel om aanvoer van rivieren die in zee uitmonden als ook om zeestromingen, zoals bij voorbeeld de warme Golfstroom, die aanhoudend milder zeewater bijmengt. Vandaar ook dat onze Noordzee vrijwel nooit aan ijsvorming toekomt. De laatste keer dat er ijs is gezien aan onze weststranden was in 1997, toen ging het om een paar kleine ijsschotsen. Grootschalige ijsplaten zijn in de strenge winter van 1963 gezien. Toen was het zelfs heel dik ijs, waar elk weekeinde tienduizenden toeristen op afkwamen. Het ijsplateau liep door tot ongeveer 3 of 4 kilometer uit de kust.

Botnische Golf
Maar, het gebeurt, dat zeeën bevriezen. Zij het wel ten noorden van ons. En na een flinke aanloop. Zo is eigenlijk sinds nog maar een paar dagen de hele Botnische Golf dichtgevroren. Op de satellietfoto’s aan linkerzijde is fraai te zien wat voor een tijd het vergt eer het laatste stukje zeewater ook dichttrekt. Daar waar de Golf op 21 januari nog bijna geheel open was, maar al wel zeer sterk afgekoeld door de winterkou, was op 15 februari alleen de zuidelijke helft nog open.

Vervolgens kwam er een weekeinde met bizar lage temperaturen overheen; het heeft de afgelopen 6 etmalen aan 1 stuk door 20 tot 38 graden gevroren in grote delen van Scandinavië. De zuidelijke helft van de Botnische Golf was inmiddels al dermate ver afgekoeld dat deze overschuivende poolkou het laatste zetje gaf. Sinds 22 februari is het zeegebied er helemaal afgesloten. Je kunt nu zelfs schaatsend van Zweden naar Finland! Het eiland Mariehamn, dat ertussenin ligt, is ook ingesloten door het ijs.

Aan de satellietbeelden is ook het verschil in ijssoorten terug te zien. Het pure witte ijs zonder relief, is vast ijs. Het andere ijs veelal pakijs. Pakijs ondervindt in meer of mindere mate invloed van wind en vertoont verspreid scheuren en kruit her en der tegen elkaar op. Ook in de Arctische regio's bestaat het meeste zee-ijs uit pakijs.

Zee-ijs in Denemarken
Ook iets dichterbij huis is er sprake van zee-ijs. De strenge winter die de Denen en Zuid-Zweden meemaken heeft zelfs het Kattegat deels laten dichtvriezen. Dat is een niet al te diep zeedeel, wat afgelopen zomer op een gegeven moment tot maarliefst 21 graden opwarmde. Dan duurt het een tijdje voordat het zover is dat ijsvorming ontstaat. Maar het is gebeurd. Net zoals ook ten zuiden van het Deense eiland Funen (op de kaart hiernaast is dat het eiland waarop de stad Odense zich bevindt). Daar waar het rechter eiland een schiereiland is en verbinding heeft met het vasteland van Funen, ligt het linker eiland helemaal ‘los’. Op de satellietplaat is echter te zien dat de eilanden min of meer met elkaar versmolten zijn door de aanwezigheid van ijs.

Overigens heeft ook het Noord-Duitse schiereiland Rügen uitzicht op een enorme ijsplaat. Daar is aan de zuid- en oostzijde nog steeds ijs aanwezig. Oplopende temperaturen zullen zowel in Denemarken als rondom Rügen de ijslaag snel aantasten. De Botnische Golf blijft voorlopig aan de zuidzijde verder dichtvriezen door aanhoudend winterweer. Ook in de Finse golf (ten zuiden van Helsinki oostwaarts) zal de ijsvorming verdergaan. Het grootste ijsoppervlak zal in die contreien ergens in de loop van maart gehaald worden. Daarna zal het voorjaar zijn werk doen, de zon almaar hoger komen te staan en dus krachtiger instralen en het ijs langzaam laten verdwijnen.

 Alle satellietbeelden zijn van de NASA, de kaarten van Googlemaps.