Er zijn nogal wat mensen die reikhalzend uitkijken naar ‘het witte goud’. Nee, dan bedoelen we niet chique rijke dames, die in de etalage van een juwelier platina sierraden aan het bewonderen zijn, maar we spreken hier over een grote groep weerliefhebbers.

‘Het witte goud’ is natuurlijk niets anders dan sneeuw! Een weersverschijnsel waarop we in sommige winterseizoenen rijkelijk getrakteerd worden, maar wat door de bank genomen toch maar o zo zelden te bewonderen is in ons land. We gaan vandaag dat ‘witte goud’ eens nader bekijken.

Een prachtig verschijnsel.

Hoog in de bergen en in het Hoge Noorden ligt er normaal gesproken ieder jaar maandenlang een sneeuwdek. Het is niet onlogisch dat bij de mensen daar die sneeuw zo medio maart en april zo ongeveer de neus uitkomt. In ons land ligt dat anders. Goed beschouwd is sneeuw hier zó zeldzaam, dat heel veel mensen blij worden als het sneeuwt en de wereld rondom ‘wit’ wordt. Dat geldt sowieso voor de meeste kinderen, maar ook veel volwassenen weten een sneeuwtapijt wel te waarderen. Vaak gaan ouders met hun kinderen sleetje rijden, helpen mee met het bouwen van een sneeuwpop, of gaan een sneeuwballengevecht aan. Het ongemak, langere files en gladde wegen, wordt daarbij voor lief genomen. Zelfs hoogbejaarde mensen merken dikwijs op dat een winter zonder sneeuw eigenlijk geen winter is en dat die sneeuw prachtig is om te zien. Juist omdat de meeste sneeuw in ons land maar kortstondig blijft liggen, blijft de overlast vaak beperkt en is de euforie voor een groot gedeelte verklaard. Maar zelfs sneeuwhaters vinden het niet erg als die sneeuw juist op 25 december naar beneden dwarrelt en dan blijft liggen…

De wondere wereld van de sneeuwkristallen.

Veel sneeuw die in ons land valt, is min of meer nat. Sneeuw bestaat natuurlijk voor vrijwel 100% uit (bevroren) water en is in die zin nooit ‘droog’, maar toch wordt er vaak van droge sneeuw gesproken, als de sneeuwvlokken geheel bevroren zijn en, eenmaal op de grond aangekomen, daar ook blijven liggen. Maar zoals gezegd, vaak zullen we het in ons land met de zogenaamde ‘natte’ sneeuw moeten doen, die trouwens ook een dik wit tapijt kan veroorzaken. Het meest beruchte voorbeeld vormt wel 25 en 26 november 2005, toen de sneeuwdikte op de Veluwe en nog verder oostwaarts, zonder dat het vroor overigens, naar 25 tot 40 cm wist op te lopen. De met water verzadigde sneeuwlaag was zo zwaar, dat sommige platte dagen onder deze last bezweken.

Echt mooi wordt het echter pas als de sneeuw valt bij temperaturen van (ruim) onder nul. De sneeuwkristallen klitten dan veel minder aan elkaar en de vlokken worden dan ook veel kleiner. De afzonderlijke sneeuwkristallen kunnen zo zichtbaar worden en een prachtige wereld kan dan worden onthuld, die al lang geleden werd ontdekt. Zo merkte de Duitse sterrenkundige Johannes Kepler al in 1610 op dat verreweg de meeste kristallen zeshoekig van vorm zijn.

In de Bijbel wordt in Job 38.22 de volgende vraag gesteld: “Zijt gij doordrongen tot de schatkamers van de sneeuw en hebt gij de schatkamers van de hagel gezien?” Lange tijd moest het antwoord op deze vraag “nee” luiden, maar na de uitvinding van de microscoop en de ontwikkeling van de fotografie, veranderde dat beeld.

Al in 1885 probeerde de Amerikaan Wilson A. Bentley (met succes!) de sneeuwkristallen te fotograferen. Hij koppelde zijn camera via een rekbare balg aan een microscoop en bracht de hele opstelling naar buiten, op een beschutte plek. Op een zwart stuk karton ving hij vervolgens een paar vlokken op, die hij snel, buiten het bereik van de wind, in veiligheid bracht. Door middel van een vergrootglas en een pincet wist hij de meest interessante exemplaren los te peuteren, bracht deze over op een microscoopglaasje en fotografeerde deze. In die tijd was de filmgevoeligheid nog zo laag, dat er een belichtingstijd van 20 seconden nodig was. Na 45 winters onafgebroken fotograferen had Bentley bijna 2500 verschillende sneeuwkristallen verzameld, die hij in 1931 in boekvorm publiceerde. Dit standaardwerk kreeg de korte en logische titel ‘Snow Crystals’.

Het is inmiddels duidelijk dat de vorm en grootte van sneeuwkristallen afhangen van de omgevingstemperatuur (zie de opmerkingen bij de foto’s hiernaast) en aldus effect hebben op het sneeuwdek dat wordt gevormd. Het geluid van het knerpen van uw voetstappen in een laag verse sneeuw zal bij temperaturen rond het vriespunt anders klinken dan tijdens strenge vorst. Rond nul graden klinkt dit geluid nogal dof en laag en bij toenemende vorst zal de klank steeds scherper en hoger van toon worden. Enkele onderzoekers slaagden er aldus in om aan de klank van hun voetstappen tot op twee graden nauwkeurig de temperatuur van de sneeuwlaag te schatten!

Wanneer krijgen we hier het ‘witte goud’ te zien?

November staat op de kalender en zo groeit de kans op sneeuwval in ons land. De vroegste sneeuwval dateert van 13 oktober 1975, maar veel recenter, op 24 oktober 2003 was het ook raak in delen van het land. Vorig jaar werd het op dinsdag 11 november nog bijna 16 graden in de oostelijke helft van ons land, maar tien dagen later, op vrijdag de 21^e, vielen de eerste natte vlokken. Er volgde toen een winters weekeinde met op zaterdag talrijke fikse hagel- en sneeuwbuien, waarbij er soms een tijdelijk sneeuwlaagje van een paar centimeter werd gevormd. In de loop van zondag 23 november ging het lange tijd aanhoudend sneeuwen en kwam het tot een forse laag, van zo’n 5 tot 10 cm (zie de foto’s hiernaast).

Dit jaar moeten we nog even geduld hebben. Vandaag en gisteren was het ronduit waterkoud en je kon als het ware aan de regendruppels zien en voelen dat ze nog maar net van een sneeuwvlok tot een regendruppel waren getransformeerd. De komende dagen vertoeft de temperatuur rondom het langjarige gemiddelde en lijkt de wisselvalligheid aan te houden, maar een winterse witte verrassing lijkt er voorlopig nog niet in te zitten.

Mocht het al heel erg bij u kriebelen, dan is het wellicht aan te raden om het vernieuwde boek ‘Winters van toen & winters van nu’ aan te schaffen. Van dit boek, waarin de strengste winters van de vorige eeuw in woord en beeld worden besproken, is inmiddels de vijfde druk verschenen. In deze vijfde druk is een extra hoofdstuk toegevoegd, waarin de schaatsperiode van de afgelopen winter wordt behandeld met tal van fraaie kleurenfoto’s. Ook wordt er een korte terugblik gegeven van alle bijzondere winterfeiten uit de periode na 1997, zoals de sneeuw van 25/26 november en maart 2005. Het goede nieuws is dat het boek, ondanks deze uitbreiding, nog steeds verkrijgbaar is voor de ‘oude’ prijs van 19,95 euro. Het boek ligt nu in de winkels.

Bronnen: Meteo Consult, ‘sneeuwkristallen betrapt’ op kennislink.nl, ‘De natuurkunde van ‘t vrije veld 2’- Dr. M. Minnaert, eigen archief. Foto voorpagina: Tom van der Spek.