Een aswolk, gisteren tijdens een uitbarsting ontsnapt uit de in het zuidwesten van IJsland gelegen vulkaan Fimmvorduhals, heeft de gemoederen in Noordwest-Europa danig bezig gehouden. In het luchtverkeer en op de vliegvelden deden zich chaotische taferelen voor omdat steeds meer vluchten geschrapt moesten worden. Vanmiddag is besloten dat het luchtruim boven Nederland om 19 uur vanavond daadwerkelijk zal worden gesloten. Intussen veroorzaken de steeds weer terugkerende uitbarstingen van de vulkaan in IJsland overstromingen. In de omgeving van de vulkaan moet het vee naar binnen en zijn honderden mensen geëvacueerd. Het is overigens de moeite waard om in Nederland de komende dagen bij zonsopkomst en -ondergang de lucht in de gaten te houden. Het stof in de atmosfeer kan spectaculaire kleuren opleveren.

Het was vandaag onder de stralend blauwe hemel in Nederland waarschijnlijk moeilijk voorstelbaar, maar de bovenluchten waren bijna in ieders gedachten. Ineens bleek namelijk dat de uitbarsting van de Fimmvorduhals, waarover we de afgelopen weken en ook gisteren al uitvoerig op deze site hebben bericht, ook voor ons tot een erg belangrijke gebeurtenis zou uitgroeien. Op het kaartje naast dit verhaal is goed te zien waarom. Op de hoogte waarop de aswolk zich bevindt, zo tussen 7 en 10 kilometer hoogte (volgens sommige berichten) waait de wind precies vanaf IJsland in de richting van Nederland. Hangt de aswolk inderdaad in deze baan, dan komt hij natuurlijk linea recta op onze omgeving af. Waarschijnlijk arriveert hij dan later vanavond, wat later dan eerst vandaag door de meeste instanties werd aangenomen.

Veel onduidelijkheid                                                                              
Dat er vanmiddag steeds veel vragen open bleven, had ermee te maken dat het best lastig was precies uit te vinden waar de as zich bevond. Sommigen meenden de aswolk op de satellietbeelden te kunnen volgen, anderen zagen in wat zij aanwezen niet meer dan onschuldige wolkenvelden, horend bij een zwak frontensysteem in die omgeving. Waarschijnlijk is op de foto’s een combinatie van beide te zien. Omdat het stof zich op grote hoogte ophoudt, is het ook niet eenvoudig om het te meten. Daarbij is vliegen in een aswolk bijzonder gevaarlijk, omdat vliegtuigmotoren er dan mee kunnen ophouden. In het verleden (in 1989) is iets dergelijks al eens bij een KLM-vliegtuig gebeurd. Het incident liep uiteindelijk wel goed af.

Het enige dat we feitelijk wisten was dat er een aswolk aankwam, maar niet precies wanneer en ook niet hoe groot en hoe dicht deze zou zijn. Zo’n aswolk gedraagt zich eigenlijk net zoals een rookpluim. Hoe verder de pluim bij de bron, in dit geval de vulkaan, vandaan komt, hoe meer de as uitspreidt. De wolk wordt dus uitgestrekter, maar de concentratie aan as loopt ondertussen wel geleidelijk terug. En dus ook het gevaar ervan voor bijvoorbeeld de luchtvaart.

De verwachting is dat de wind in Nederland ook vannacht en morgen nog wel enige tijd vulkaanstof, afkomstig uit de omgeving van IJsland, naar onze omgeving zal blijven blazen. Morgenavond wordt die aanvoer geleidelijk de pas afgesneden en komt de noordwestenwind bij ons tot staan. Eventuele nieuwe aswolken lijken dan, afhankelijk van het al dan niet actief blijven de vulkaan, vooral richting Scandinavië te worden afgevoerd.

Overstromingen op IJsland
Op IJsland zelf blijft de vulkaan ondertussen overlast veroorzaken. Honderden mensen in de omgeving van de vulkaan zijn geëvacueerd. De uitbarstingen hebben er sinds gisteren ook twee keer voor gezorgd dat rivieren in de omgeving van de vulkaan overstroomden. Eerst omdat een lagune in de buurt overliep, daarna omdat een grote hoeveelheid smeltwater van de Eyafjallajokull gletsjer naar beneden kwam. Een deel van de uitbarstingen speelt zich onder deze gletsjer af. De tweede overstroming was er één waarbij veel koud water vrij kwam, met ook flinke brokken ijs daarin. Voor nieuwe overstromingen wordt gevreesd. Verder moesten de schapen in de wijde omgeving naar binnen. Delen van de aswolk kwamen op de grond terecht. Omdat de as giftig is, moeten de schapen nu dus enige tijd naar binnen.

Mid-Atlantische rug
Het eiland IJsland bevindt zich op de zogenoemde Mid-Atlantische rug, een vanuit de geologie bekende spreidingszone waar twee tektonische platen uit elkaar bewegen. Daar waar dit gebeurt, ontstaat ruimte. Die ruimte wordt weer opgevuld door magma, die uit de diepere delen van de aarde omhoog komt. Dit magma levert vulkanisme op. IJsland ligt op een plek die vulkanisch gezien zeer actief is. De Mid-Atlantische rug is daar door het vulkanisme zo hoog geworden, dat hij tegenwoordig boven het zeewater uitsteekt. Het stuk dat boven zee uitkomt, kennen wij als IJsland. En IJsland is natuurlijk beroemd vanwege zijn vulkanisme.

De situatie, die we nu in Nederland meemaken, is behoorlijk bijzonder. De laatste keer dat we met vulkaanstof in onze atmosfeer te maken hadden was in augustus 2008, toen een deel van een aswolk afkomstig uit de Kasatochi – een vulkaan op de Aleoeten in de buurt van Alaska – over ons land trok. Die wolk hing veel hoger in de atmosfeer, wel op een hoogte van 20 kilometer, en leverde destijds nauwelijks tot geen overlast op. Het vliegverkeer had er in elk geval geen last van. De aswolk van nu hangt veel lager in de atmosfeer, op een hoogte waar vliegtuigen vliegen. En is alleen al om die reden veel bijzonderder en gevaarlijker. Verder gebeurt het niet vaak dat we precies in de aanvoerbaan terechtkomen van een vulkaan die zo dichtbij huis uitbarst.

Bronnen: Meteo Consult, Eumetsat, KNMI, Icelandreview.com