Hoewel het weer de laatste tijd niet ‘vol zomers’ is, (vrijdag was het op veel plaatsen pas de eerste zomerse dag van deze maand) bevinden we ons toch nog steeds in de zomer. De astronomische zomer eindigt dit jaar pas op 23 september, als de zon precies boven de evenaar arriveert en dan verder zuidwaarts beweegt. De meteorologen, die liever met hele maanden rekenen, laten de meteorologische zomer al op 31 augustus eindigen en vervolgens op 1 september de meteorologische herfst beginnen.

De meeste mensen zijn wel bekend met de bovenstaande seizoensindelingen, maar er is nog een derde, waarbij vooral naar de hoeveelheid licht wordt gekeken. Volgens deze alternatieve seizoensindeling, is de herfst inmiddels al begonnen. We gaan deze derde seizoensindeling nu eens nader bekijken.

Dicht bij de natuur…

In de oudheid leefde men dicht bij de natuur. De natuur was je vriend, maar kon ook een geduchte vijand zijn. En goed beschouwd is de huidige samenleving net zo kwetsbaar voor het weer als vroeger. Sterker nog, het aanpassingsvermogen van de moderne samenleving is wat dat betreft wellicht zelfs minder geworden. Net als vroeger kunnen oogsten mislukken door grote droogte en hitte, zoals dit jaar met het graan in Rusland is gebeurd. Andersom kunnen hevige regens overstromingen veroorzaken met hetzelfde eindresultaat, zoals eerder deze zomer in de grensstreek van Duitsland, Polen en Tsjechië. Nog veel erger is de toestand momenteel in grote delen van Pakistan. Vele duizenden mensen vechten daar letterlijk voor hun leven.

Maar zelfs als het weer niet extreem is, moet de agrariër zijn planning nauwgezet aanpassen aan het verloop van de seizoenen, die qua weertype soms wat vroeger en soms wat later beginnen, maar elkaar toch met een onverbiddelijke regelmaat opvolgen. Het is daarom zeer begrijpelijk dat men vroeger, meer dan tegenwoordig, een grotere waarde toedichtte aan het optreden en de opvolging van bepaalde natuurlijke gebeurtenissen, waarbij de zon een hoofdrol speelde.

Een ‘licht’ indeling.

Voor volken uit de oudheid was het altijd een bijzonder moment zodra de zon aan het begin van de astronomische zomer zijn hoogste punt bereikte en hetzelfde gold voor het begin van de astronomische winter, als de zon op het noordelijk halfrond zijn laagste stand in nam. Het was altijd weer een opluchting om te constateren dat de zon op zijn schreden terugkeerde. Want stel je eens voor dat in een kwaad jaar in de winter de zon niet zou omkeren, maar in de plaats daarvan steeds dieper zou zinken om vervolgens nooit meer op te komen? Of omgekeerd, in de zomer steeds hoger zou stijgen om uiteindelijk nooit meer onder te gaan? Eeuwige bevriezing of verbranding zou het gevolg kunnen zijn!

Het midwinterfeest wordt nog steeds zeer uitbundig gevierd, al hebben we dat onder invloed van de kerk al eeuwenlang gekoppeld aan de geboorte van Jezus Christus en noemen we het nu ‘kerstmis’.  Uiteraard werd het midwinterfeest vroeger niet op 25 december, maar al een paar dagen eerder gevierd rondom de winterzonnewende en werd dat feest door de Ieren en Kelten ‘Yule’ genoemd. Het midzomerfeest tijdens de zomerzonnewende wordt tegenwoordig vooral in de Scandinavische landen nog gevierd, maar in onze streken gaat die gebeurtenis nogal onopvallend voorbij.

Halverwege tussen de winter- en de zomerzonnewende vindt de equinox plaats, of de nachtevening, waarbij de zon boven de evenaar staat. Dag en nacht duren dan even lang en markeren het begin van de astronomische lente of herfst. Goedbeschouwd is het vreemd dat we onze (astronomische) zomer pas laten beginnen als de zon ’s middags het hoogst aan de hemel staat en de dag het langst duurt. De dagen lengen dus in de lente en als de zomer aanbreekt, gaan de dagen alweer korten. Eerst gebeurt dat nog traag en merken we er nog weinig van, maar nu in augustus loopt de daglengte merkbaar terug en klimt de zon ’s middags duidelijk tot een lager punt aan de hemel. Er is dan ook best iets voor te zeggen om de seizoenen volgens de hoeveelheid zonlicht in te delen en dat is wat de Kelten vroeger dan ook deden. Op basis van de hoeveelheid zonlicht, is de herfst nu al twee weken bezig, en het begin van deze ‘lichtherfst’ noemen we…

Lughnasadh, of Lammas.

Op 6 augustus kwam de zon precies halverwege tussen de Kreeftskeerkring en de evenaar te staan en daarmee werden de drie maanden met het meeste zonlicht op het noordelijk halfrond afgesloten en werd het startschot gegeven voor de drie maanden met het meest gelijkmatige licht. Voor de Ierse en Keltische volkeren luidde Lughnasadh de oogsttijd in en de rijping van vruchten. Er werden poppetjes van graan gemaakt en broden gebakken in de vorm van een pop.

Overigens begonnen de feesten vaak al op 1 augustus. Van oudsher was het een tijd van bijeenkomsten, festivals, markten, paardenrennen en reünies met familie en vrienden. Ook werden er tijdens Lammas geregeld ‘proef’ huwelijken gesloten. Deze zogenaamde handfasten, waren geldig voor één jaar en één dag en werden na die tijd ontbonden, of in een permanente verbintenis omgezet. Het was uiteraard ook de tijd om uitgebreid te snoepen van de hoorn des overvloeds die door de natuur werd geboden!

In onze streken gaat Lughnasadh vrij onopvallend voorbij, al worden er ook hier wel oogstfeesten gehouden. Ook de moderne, nuchtere Nederlander kan er namelijk niet onderuit dat de seizoenen voortschrijden en moet erkennen dat in deze tijd van het jaar het licht in snel tempo verminderd. De natuur wasemt echter nog de hitte van de bijna voorbije zomer uit, op weg naar een rijke herfst.

Volgens de Kelten bevinden we ons nu dus al in de herfst en afgezien van een korte zomerse oprisping, lijken de weergoden zich in onze steken dit jaar heel goed aan het lichtschema te houden. Na zondag gaan de temperaturen namelijk opnieuw flink omlaag en zijn buien aan de orde van de dag. Voor vandaag sluiten we dit verhaal af. Aanstaande dinsdag volgt het tweede en laatste deel over de Keltische seizoenen.

Bronnen: Meteo Consult, Wikipedia, Maia Cerridwen, diverse andere internetsites.