De echte hitte, vrijdag werd het in de oostelijke helft van het land vrijwel overal 30-32 graden, is vrijdagavond eigenlijk al het land uit gezet. Gisteren kwamen alleen het uiterste noordoosten en oosten nog op zomerse temperaturen uit, de rest van het land was duidelijk minder warm. Vandaag lijkt van een soort status quo sprake, morgen verovert de warmte opnieuw terrein. De manier waarop de warmte vrijdag (deels) werd verdrongen, biedt nog veel stof tot napraten. Vandaar vandaag op deze pagina een terugblik.

Toen Nederland vrijdag de gordijnen voor de ramen wegschoof, bevond het hele land zich in de warme lucht. De overgang met minder warme lucht lag net ten westen ons land. Daar had zich, boven de Noordzee een geweldig onweerscomplex gevormd. Een tentakel ervan reikte in de vroege ochtend nog net tot over de Kop van Noord-Holland. Uit een smalle, maar zeer actieve lijn vielen daar tientallen millimeters regen (volgens de cumulatieve radar op een punt meer dan 80!). Schagen had een officiële meting en kwam op 45 millimeter uit. De neerslag viel in korte tijd en onder een deel van de bui in de vorm van hagel, die het land wit kleurde. Hier en daar waren overdag nog lang hagelresten terug te vinden.

Vroeg in de ochtend trokken ook in Zeeland een paar uitdovende buien over, maar de rest van het land bleef droog. Overdag scheen overal de zon. Het werd snel warm. Voor 12 uur ’s middags kwamen de eerste stations al op temperaturen in de buurt van 30 graden uit. Daarbij waaide er een zwakke tot soms matige wind, vrijwel overal met een oostelijke component. In Zeeland was de wind echter westelijk. Daar steeg het kwik minder snel.

Dat het warme weer afgelopen vrijdag niet anders kon dan ontaarden in de vorming van hevige regen- en onweersbuien, later op de dag, stond wel vast. De grote vraag was echter wanneer precies en vooral waar ze de kop zouden opsteken. Er stond ook wel wat op het spel, want op diverse plaatsen in het land stonden grote evenementen op de rol die geen noodweer konden gebruiken, zoals het concert van de Rolling Stones in Nijmegen.

In de ochtend al ontstonden boven de Belgische Ardennen en in Duitsland, net over de grens bij Vaals, de eerste losse buien. Omdat er in de hogere delen van de atmosfeer op dat moment nauwelijks wind was, bleven die buien echter op hun plaats. In Nederland gebeurde nog niets. Hoe warm het ook was, voordat de buienvorming bij ons op gang zou komen, had de lucht nog een klein extra duwtje nodig. Heel belangrijk zijn in zo’n geval de plaatsen waar zo’n extra duwtje zou kunnen worden gegeven. Soms komt zo’n impuls vanuit de bovenlucht, als daar een kleine storing passeert. De storing die het in dit geval had kunnen doen, een kleine bel met koude lucht in de bovenlucht, lag op dat moment echter boven het noordwesten van Frankrijk en was voor de buien in Nederland eigenlijk nog te ver weg.

Convergentielijn

Een andere steun in de rug voor buien kan een plaats zijn waar twee windrichtingen bij elkaar komen, in de meteorologie een convergentielijn genoemd. Die waren er wel! Eén lag er in het gebied van Midden-Brabant naar ruwweg Amsterdam, waar de westelijke wind die in het zuidwesten van Nederland waaide en de oostelijke wind van de rest van het land bij elkaar kwamen. Een andere (veel zwakkere) ging van Nijmegen naar het westnoordwesten. Ten noorden van die lijn was de wind oostelijk, ten zuiden ervan had de wind een zuidoostelijke component. Beide lijnen waren op de satellietfoto’s in het patroon van de stapelwolken die al snel ontstonden, duidelijk terug te vinden. In de weerkamer hadden we ze snel in de gaten. Het waren de plaatsen waar in de loop van de dag extra aandacht naar uitging.

Hoewel de convergentielijn bij Nijmegen (belangrijk vanwege het concert van de Rolling Stones) de zwakste was, zagen we hier wel de eerste activiteit. Vroeg in de middag al ontstonden, net over de grens in Duitsland, de eerste buitjes, die daarna ook snel weer inzakten. Vervolgens was het de beurt aan de lijn over Midden-Brabant. Het eerst in België, maar al snel ook in Brabant (we hebben het nu al over de tweede helft van de middag) begonnen hier hevige regen- en onweersbuien te ontstaan, die binnen korte tijd explodeerden. Binnen korte tijd liep de lijn tot aan Amsterdam vol, zoals op het eerste radarbeeld naast dit verhaal ook goed te zien is.

Al snel ging het in de omgeving van Tilburg helemaal mis. Binnen korte tijd vielen er vele tientallen millimeters, deels in de vorm van hagel. Straten en huizen liepen onder water. In Goirle kwam een vrouw om toen zij op straat door de bliksem werd getroffen. Ook verder naar het noorden kwam het tot zware buien. In Woerden (zie foto) stonden de straten binnen de kortste keren blank toen daar rond zeven uur ’s avonds een wolkbreuk overtrok. Aan het begin van de avond ontstond ook vlakbij Amsterdam een zee zware bui, die tot in de wijde omgeving erg veel wind genereerde. Op Schiphol trok de wind tijdelijk aan tot een volle windkracht 7, met windstoten tot om en nabij 75 kilometer per uur.

Gigant

Later trok (een deel van) die bui over Haarlem. Bart van Osch deed na de bui een bijzondere ontdekking. Hij mailde ons: ‘Vrijdag 8 juni trok een onweersbui over Haarlem. Daarbij zat korte tijd ook hagel, ongeveer van 18:35 - 18:40 uur. In de tuin deed ik een merkwaardige ontdekking: tussen alle hagelstenen van iets meer dan gebruikelijke grootte lag één hagelsteen die vele malen groter was dan alle anderen. Om 18:50 uur heb ik de hagelsteen binnen gehaald. Alle andere stenen waren inmiddels gesmolten. Bij nameten bleek het niet gesmolten restant zelf nog 35 mm in doorsnede te zijn! Het origineel moet dus zeker 4 cm geweest zijn. Een gigant dus tussen de normale hagelstenen’.

In Haarlem viel 35 millimeter, Peter Visser in Loosduinen mat 28 millimeter in 35 minuten. Officiële metingen van andere plaatsen onder deze buienlijn lieten ook vaak hoeveelheden van tussen 15 en 40 millimeter zien, maar op basis van de cumulatieve radarbeelden moeten er plaatsen zijn geweest waar tussen 50 en 60 millimeter is gevallen. Boven de exploderende buien ontstond een snel uitdijend cirrusscherm, dat vanuit het een groot deel van de droge delen van Nederland te zien was en zich noordwaarts uitbreidde. In eerste instantie hield dit dikke sluierscherm, dat verdere zonneschijn op steeds meer plaatsen voorkwam, buienvorming op andere plaatsen tegen, ook op de lijn in de buurt van Nijmegen.

Er lag echter een gevaar op de loer. Door de windstoten, die door de zware buien op de lijn Tilburg-Amsterdam werden gegenereerd, rukte ook het gebied met westelijke winden op. De grootschalige luchtverplaatsingen, die buienlijnen kunnen genereren, worden in de meteorologie ‘outflow’ genoemd. Voor Nijmegen en omgeving zou de situatie alsnog kritisch kunnen worden op het moment dat de outflow (de westelijke wind uit de andere buienlijn dus) tegen de lijn daar zou botsen. En toen dat gebeurde, ging het ook meteen mis…

Ongeveer vanaf half zeven had de botsing plaats en begonnen zich bij Nijmegen in een razend tempo (zie tweede radarbeeld) buien te vormen. Al snel explodeerden ze en vormden in een mum van tijd een complex dat heel langzaam naar het westnoordwesten begon te trekken. In Nijmegen kregen de bezoekers aan het Stones-concert bakken met water over zich heen en was de bliksem niet van de lucht. Van Morisson moest zijn vooroptreden al na een kwartier afbreken doordat zijn apparatuur (mogelijk als gevolg van een kleine blikseminslag) ontregeld raakte. De Stones zelf begonnen rond 9 uur, toen het in Nijmegen weer min of meer droog was geworden. In Nijmegen viel uiteindelijk 24 millimeter.

Aardedonker

Van Nijmegen trok de zwaarste bui naar Arnhem, waar bij waarnemer Robert Mooij in iets meer dan een uur tijd 56 millimeter (!) regen viel. In Arnhem, maar ook in Renkum kwam het op diverse plaatsen tot wateroverlast. Bennekom, slechts een paar kilometer verderop, kreeg niet meer dan 2,5 millimeter. In Wageningen was het lange tijd aardedonker, maar viel het met de neerslag mee. Ook dit nieuwe complex trok verder richting Amsterdam (laatste radarbeeld) en vandaar door de Noordzee op. Daarna werd het rustiger.

Toen de buien langs Apeldoorn kwamen, gebeurde ook daar nog iets bijzonders. Marcel van de Kolk mailde: ‘Wat ik net heb meegemaakt zie je niet iedere dag. De bliksem is namelijk ingeslagen in onze achtertuin in de parasolvoet. Ik zag het gebeuren. Ik stond binnen. Eerst een felle flits, daarna meteen flink geknetter en van de parasolvoet allemaal vonken die helder wit van kleur waren. Alsof je ijzer aan het slijpen was, zo zag het eruit. Meteen viel de 12 volt tuinverlichting uit die tien seconden later weer aanging’.

En dan het vreemde: ‘Het vreemde was dat er totaal geen wolk boven ons hing. Ik had het er nog over dat ik het wel jammer vond dat het grote onweer, dat onder andere over Utrecht trok, niet even Apeldoorn aandeed. Onweer is namelijk mijn favoriete weertype. Ik kan er iedere keer weer van genieten. Toch ontwikkelde zich hier van het ene op het andere moment dus wel een kleine onweerswolk die heel even liet merken dat hij ontstaan was. Wat ik ook vreemd vond, is dat de bliksem in de parasolvoet sloeg terwijl er een anderhalve meter verderop een boom staat van een metertje of 5 hoog. Het weer laat zich niet leiden. De bliksem is wel goed ingeslagen op de bouwplaats die bij ons in de buurt ligt. Daar staan twee bouwkranen, met aan iedere kraan twee reclamebakken met licht. De bliksem kwam, daarna direct een flinke klap en toen deden de reclameborden het niet meer.’

Gisteren vielen vooral buien in Limburg en later in het noordoosten van het land. Vandaag zijn de kansen op buien vooral in het oosten ook groot. Maar zien wat er nu allemaal gebeurt.

Bronnen: Waarnemers, KNMI, Meteo Consult.