Wat we tot dusver ook van deze winter kunnen zeggen, duidelijk is in ieder geval dat het, hoe dan ook, momenteel wintert. Het is al heel wat dat we dat in het nieuwe klimaat kunnen zeggen. Daarmee is meteen een hardnekkig misverstand uit de wereld geruimd. Het feit dat het de laatste jaren warmer is dan pakweg 30 tot 60 jaar geleden en wellicht de komende jaren verder opwarmt, betekent niet dat het nooit meer koud zou kunnen zijn. Precies een jaar geleden beleefden we immers ook een prachtige schaatsperiode en ook dit jaar pakt de winter goed uit.

Was de koek vorig jaar na 11 januari vrijwel op, dit jaar lijkt de winter een langere adem te hebben. In dit verhaal kijken we eens op een speciale manier naar de winter van 2010 en de verleden winters, namelijk aan de hand van de voorgekomen vorstperiodes.

Een strenge winter?

Een willekeurige winter moet heel wat vorst opleveren om als ‘streng’ betiteld te kunnen worden en sowieso is een strenge winter in Vlissingen veel milder dan een strenge winter in Twente. Kijken we naar De Bilt en noemen we de tien koudste winters die in het tijdvak 1901 tot en met 2000 zijn voorgekomen 'streng’, dan moet een strenge winter tenminste 158 Hellmannpunten scoren (de sommatie van alle gemiddelde etmaaltemperaturen, voor zovel deze onder nul liggen met weglating van het minteken). Voor de vorstsom (de sommatie van alle negatieve minimum- en maximumtemperaturen, met weglating van het minteken) geldt dan een grens van 432 punten. Uiteraard komt de huidige winter daar bij lange na nog niet aan, maar het is pas 7 januari. Toch hebben we al aardig wat kou gehad en zo wist de vorstsom gisteren de grens van honderd punten te passeren (105.6). De afgelopen dertig jaar hebben slechts drie winters tot 7 januari méér vorst opgeleverd dan de huidige winter, namelijk 1996 met 169.6, 1982 met 173.2 en 1997 met 227.6 punten. Volgens het criterium dat één op de tien winters als ‘streng’ betiteld mag worden, ligt de huidige winter dus nog aardig op schema.

Wisselende stemmingen...

Uiteraard zijn de winterliefhebbers tevreden, maar op het weerforum ‘weerwoord’ zijn ook andere geluiden te horen. De strenge winter uit 1979 bijvoorbeeld werd ook wel een ‘koude kwakkelwinter’ genoemd. Hoewel het Hellmanngetal en de vorstsom in De Bilt tot respectievelijk 205.7 en 493.9 wisten op te lopen, kwam het toch niet tot een Elfstedentocht, omdat het ijs door een aanhoudende afwisseling van dooi, vorst, sneeuw en ijzel onschaatsbaar was en bleef. Ook dit jaar lijkt het tot dusver die kant op te gaan. Het is namelijk niet zo dat de ijsdagen zich aaneenrijgen. De enige écht koude dag tot dusver was zaterdag 19 december toen het lokaal ook overdag meer dan zeven graden bleef vriezen. In delen van het land konden de afgelopen weken soms meerdere stevige ijsdagen worden genoteerd, maar vooral in het westen en noordwesten van het land kwam de dooi toch zeer geregeld om de hoek kijken, zozeer zelfs dat forumleden woonachtig in bijvoorbeeld Den Haag, Leiden en Haarlem veeleer spraken van een beetje kwakkelweer, terwijl hun collega’s uit bijvoorbeeld Drenthe de term ‘totaalwinter’ voor de dag haalden. Ook voor wat betreft de hoeveelheid sneeuw was het niet altijd even eerlijk verdeeld. Eind december werd op ‘weerwoord’ zelfs de term ‘de groene driehoek’ geïntroduceerd, grofweg lopend van Den Haag naar Arnhem en dan terug via Utrecht naar Haarlem, waarin sneeuw na de Kerst een zeer schaars goed is gebleken. Ook Bennekom bevindt zich (helaas) binnen deze driehoek en de foto’s hiernaast laten dan ook zien dat het sneeuwdek niet veel voorstelt, al is er gisteren rond middernacht toch vrij onverwacht een centimetertje bijgevallen. Klagen doen we echter niet, gezien het (record) dikke pak dat er voor de Kerst lag. De sneeuwliefhebbers uit de regio Noord-Holland zullen sowieso niet meer klagen, gezien de zware sneeuwbuien die daar gisterenmiddag en –avond vielen en die onder andere in de regio Haarlem een sneeuwlaag van 15 tot 20 cm opleverden! Wat deze sneeuwval voor effect had of het verkeer, heeft een ieder al uit de media kunnen vernemen. De rondweg rond Amsterdam kwam volledig vast te staan met ruim 30 km file in beide richtingen en op de A9 loste de laatste file pas rond 1.45 uur vannacht op!

Nul, één of méér vorstperiodes.

Hoe dan ook, deze winter heeft in De Bilt al één vorstperiode gehad, met een duur van 8 dagen, van 14 tot en met 21 december. We spreken van een vorstperiode zodra er een aaneengesloten periode van tenminste vijf ‘Hellmanndagen’ (dagen met een gemiddelde temperatuur van onder nul) is geweest, waarbij het totale Hellmanngetal tot minimaal 16 punten is opgelopen. Dat deze winter tot dusver aardig heeft gepresteerd, is ook te zien aan het feit dat sinds 13 december slechts drie etmalen in De Bilt geheel vorstloos zijn verlopen, namelijk de beide kerstdagen en 27 december. Het ‘kerstdooiweer’ was dit jaar dus weer precies op tijd!

Hoewel we op dit moment nog niet van een tweede vorstperiode kunnen spreken, lijkt deze periode toch gestart te zijn vanaf Nieuwjaarsdag. Vandaag of anders zeker morgen passeren we de grens van 16 Hellmannpunten. Een blik op de weerkaarten leert dat dit wel eens een langdurige vorstperiode zou kunnen worden…

Hoe bijzonder is dit nu? Terugkijkend zijn er sinds 1901 zesendertig winters geweest zonder vorstperiodes, toch één op de drie winters dus. Verder hebben veertig winters precies één vorstperiode gehad, variërend van de minimale duur van vijf dagen zoals in 1992, tot maar liefst 23 dagen in 1997 en 1917. Zeventien winters leverden twéé vorstperiodes op en evenveel winters drie, vier of zelfs vijf (in 1940). De huidige winter zal met twee vorstperiodes dus al binnen het veel meer selecte gezelschap van 34 winters vallen die er ook minstens twee heeft gehad.

Toch zegt dat niet alles. Een winter kan twee korte vorstperiodes hebben en verder toch vrij zacht verlopen. Eén vorstperiode van 23 dagen maakt meer indruk dan twee van vijf dagen… Als we kijken naar het totale aantal dagen tijdens deze vorstperiodes, dan was de vorst in 1947 het meest standvastig. Maar liefst 48 dagen lang, van 21 januari tot en met 9 maart lag de gemiddelde etmaaltemperatuur in De Bilt beneden het vriespunt! In die periode vielen 34 ijsdagen en werden er 238.1 Hellmannpunten bijeengesprokkeld, bij een vorstsom van 493.5! Daarvoor vielen nog twee vorstperiodes van vijf en elf dagen, wat het totaal op 64 dagen brengt.

Ook de andere strenge winters komen zo boven drijven. De winter van ’63 gaat op kop met 66 dagen, 1940 staat op de derde plaats met 54 dagen en 1942 op de vierde met 44 dagen. De winter van 1996 neemt met 42 dagen de vijfde plek in.

Een eervolle vermelding verdient de vorstperiode uit februari 1986, die met 30 dagen de op één na langste duur heeft in ruim een eeuw tijd, hij duurde van 3 februari tot en met 4 maart!

Het lijkt vrijwel zeker dat de winter van 2010 de grens van 20 dagen gaat halen, want Thialf lijkt voorlopig stevig op zijn troon te zitten. Dat is tamelijk bijzonder. Sinds 1901 brachten slechts 23 van de 110 winters het ook zo ver. Kan winter 2010 tot een échte grote uitgroeien? Dat kan. Zelfs de weerkaarten die geldig zijn voor meer dan anderhalve week vooruit, wijzen niet in de richting van een doorzettende dooi. In de zachtere visies gaat het kwakkelen, maar de meeste prognoses laten het gewoon doorvriezen. Wel evolueert de winter dan geleidelijk naar een hogedruktype, stralingskou dus, waarbij de temperatuur in de hogere luchtlagen geleidelijk opwarmt. De wind lijkt echter in de oosthoek vastgeplakt te zitten en daarmee lijkt de dooi weinig kans te maken. Meer details over de langere termijn kunt u beluisteren op onze weerlijn, 0900-9725 en kies dan optie 5 voor een globaal weeroverzicht voor 6 tot 10 dagen vooruit. De kortere termijn valt te beluisteren onder optie 2.

Bron: Meteo Consult, KNMI, weerwoord, eigen archief. Foto voorpagina: Gerard Boukes.