Het is een situatie die zich ieder voorjaar wel een of meerdere keren voordoet: een hogedrukgebied met de kern boven de Britse eilanden waardoor het in ons land droog en rustig lenteweer is. Maar het hangt dan onder meer van de exacte windrichting af, wat voor weer wij precies kunnen verwachten. En dat zal de komende dagen inclusief het lange paasweekeinde niet anders zijn. Op dit moment ligt de kern van het hogedrukgebied overigens nabij Ierland, maar zijn uitloper (de hogedrukas) strekt zich over ons land en Noord-Duitsland uit. De wind is daarmee noord tot noordoost en daarmee wordt droge, maar ook koele lucht aangevoerd.

Een hogedrukgebied in de buurt zorgt bijna altijd voor mooi weer. Dat zien we vandaag want het is zonnig. In het winterhalfjaar is er echter gevaar voor (hardnekkige) mist en in het voorjaar kan vooral laaghangende bewolking de zon in de weg zitten. Dit heeft onder meer te maken met de aanwezigheid van een zogeheten inversie. Dat is een laag in de atmosfeer waarin de temperatuur stijgt met het toenemen van de hoogte, terwijl dat in een normale situatie juist omgekeerd is (temperatuursdaling met het toenemen van de hoogte). Bij een stilliggend hogedrukgebied zal de inversie geleidelijk steeds lager in de atmosfeer komen te liggen, door voortdurende dalende luchtbewegingen in het gebied van hoge druk. Dit noemen we subsidentie. De dalende lucht wordt dan opgewarmd, met 1 graad per honderd meter daling, waardoor de in de lucht aanwezige wolkendruppeltjes verdampen, de bewolking dunner wordt of zelfs verdwijnt. Uiteindelijk zal de subsidentie-inversie steeds dichter bij het aardoppervlak komen. Bij een inversie is er geen uitwisseling meer tussen de luchtlagen aan de onder- en bovenkant ervan, zodat vocht en stof in de onderste luchtlagen als het ware gevangen zitten. Bij een hoge luchtvochtigheid zal zich daarom bewolking vormen onder de inversie. Dankzij de sterke zoninstraling kunnen de wolken in deze tijd van het jaar wegbranden of oplossen, iets dat in de winter moeizaam of soms helemaal niet lukt, vooral als de inversie erg laag zit bijvoorbeeld op maar een paar honderd meter hoogte. Het kan dan de hele dag mistig en grijs blijven. In het voorjaar ontstaan in dat geval stapelwolken (= als het ware optillende mist) die zich in de middag tegen de inversie aan kunnen uitspreiden, waardoor uitgestrekte wolkenvelden/wolkenbanken kunnen ontstaan en dan valt het met de zon opeens vies tegen....

Gisteren stroomde in de loop van de dag echter koude, droge en schone lucht met juist weinig vocht en stof vanuit Noord-Europa het land binnen, terwijl we vorige week nog een oostelijke aanvoer met droge en vieze lucht (veel fijn stof en vuil) vanuit onder meer Polen hadden. Het begon gistermiddag en -avond vanuit het noorden op te klaren en in deze luchtsoort koelde het in het binnenland de afgelopen nacht en vanochtend vroeg, tijdens helder weer en een afnemende noordelijke wind, flink af. In Eelde werd 2 graden vorst geregistreerd, Twente noteerde -1,8 graden als minimum. Op 10 centimeter boven de grond was het nog kouder met in Eelde een minimum van -6 graden, Twenthe en Roodeschool (Noordoost-Groningen) noteerden -5. En ook op de Utrechtse heuvelrug heeft het licht gevroren. Na deze koude start van de woensdag werd het zonnig en aan de helderheid van de lucht was goed te zien dat er weinig vocht en stof in de atmosfeer zat. De relatieve luchtvochtigheden gingen in de middag dan ook terug naar 40 a 50%, al zijn dit normale waarden.

Maar dat lijkt donderdag te gaan veranderen. Dan blijft het hogedrukgebied weliswaar in stand, zijn uitloper zakt langzaam zuidwaarts weg en met een naar noordwest draaiende wind kan een portie zachtere maar ook vochtigere lucht vanaf de Noordzee ons land bereiken. Tegelijkertijd komt de inversie nog iets lager te liggen. En dat betekent naast de aanvoer van lage bewolking ook bijvorming van lage bewolking, terwijl het op enige hoogte in de atmosfeer juist wel (zeer) droog blijft. Als er al wat sluierbewolking te zien is, is die dun en er zullen geen of nauwelijks vliegtuigstrepen zijn. In het zuiden van het land echter blijft de invloed van de hogedrukuitloper aanwezig en daar zal de bewolking oplossen of in het geheel niet arriveren. Kortom, daar wordt het donderdag nog overwegend zonnig.

We kunnen een en ander goed bekijken als we de meetresultaten van de weerballon er bij pakken. Door het oplaten van een weerballon kunnen we namelijk de atmosfeer tot op grote hoogte beschrijven en daarmee zullen ook de inversie en de droge lucht op grote hoogte te zien zijn. In Nederland worden op verschillende plaatsen vier keer op een dag, om 0, 6, 12 en 18 uur, weerballonnen opgelaten. Deze bestaan uit een kastje met weerkundige instrumenten dat onderaan de ballon wordt opgehangen. De met helium gevulde ballon zendt de meetresultaten radiografisch naar het weerstation, zoals dat van het KNMI in De Bilt, aan de grond toe. Door vervolgens de temperaturen en de dauwpunten van een aantal niveaus in de atmosfeer op papier in een diagram tegen uit elkaar uit te zetten kunnen we onder anderen bepalen hoe vochtig de lucht is en waar de inversie zich precies bevindt. Met een speciaal computerprogramma kunnen we bovendien een (wolken)verwachting tot een paar dagen vooruit maken. Hiernaast is de verwachting voor Leeuwarden gepresenteerd en wel voor dondernacht 3 uur. De stippellijn stelt het dauwpunt (bij gelijkblijvende temperatuur is dat de temperatuur waarbij zich dauw vormt) voor, de andere, doorgetrokken lijn de luchttemperatuur. Daar waar de temperatuur en het dauwpunt elkaar raken, is de lucht verzadigd van vocht en bevindt zich bewolking. Daar waar de temperatuur en het dauwpunt ver uitelkaar liggen, is de lucht juist zeer droog. Ook is de inversie aangegeven en die bevindt zich op circa 700 meter hoogte, althans, daar begint ie. Op de horizontale as staat trouwens de temperatuur vermeld, op de verticale as aan de rechterkant de hoogte (in kilometers/duizend voet).

Na morgen verplaatst het hogedrukgebied zich met de kern langzaam naar Nederland, waardoor de wind uiteindelijk geen vaste richting zal kiezen. Dat gebeurt vanaf zaterdag. Alleen in het uiterste noorden kan de wind nog wel eens van zee blijven waaien en houdt daar dus een westcomponent. Het hangt er wat het aandeel wolken betreft zeer van af of de lucht via Engeland over de Noordzee arriveert met een westelijke wind, of dat de lucht een langere weg over zee aflegt middels een wat meer naar noordwest draaiende wind....Verder verdwijnt de (subsidentie)inversie niet, zodat er vooral in de nacht en ochtend, wanneer de lucht in de onderste paar honderd meter iedere keer vochtig genoeg wordt en voldoende afkoelt, mistbanken en/of lage wolken kunnen ontstaan. En gedurende de opwarming in de ochtend zullen die vervolgens snel overgaan in (enkele) stapelwolken. Maar of die gaan uitspreiden tegen de inversie aan is nu nog moeilijk aan te geven. Alle details over het weer op Goede Vrijdag en tijdens het lange paasweekeinde, ook voor wat betreft de temperaturen, krijgt u in de weerlijn. Bel 0900-9725 en kies 2 voor een uitgebreide uiteenzetting van het Nederlandse weer tot vijf dagen vooruit. 

Foto voorpagina: Roel de Haan, Emmen.