De winter van het Grote Niks. Zo werd in deze rubriek een tijdje terug de winter van 2007-2008 omschreven. Mooi verwoord, maar natuurlijk uitermate jammer voor de liefhebber van kou en sneeuw. Reden temeer om terug te kijken op de zeer koude februari van 22 jaar geleden, met als hoogtepunt de veertiende Elfstedentocht die op 26 februari 1986 werd verreden.

Meest recent de koudste 

In de ranglijst van koudste sprokkelmaanden sinds 1901 zien we februari 1986 op een mooie vijfde plaats staan, met een gemiddelde temperatuur in De Bilt van -3,6 graden. En daarmee is het de meest recente (!) koudste februarimaand in de top tien. Lijstaanvoerder is februari 1956 met -6,4 graden voor de gemiddelde temperatuur in De Bilt, tegen normaal (gerekend over het tijdvak 1971-2000) +3,0 graden. Op de tweede plaats vinden we februari 1947 terug met -5,5 graden en op de derde positie de sprokkelmaand van 1929 met -5,4 graden. Naast erg koud was februari 1986 ook extreem droog. Sterker nog, tot op de dag van vandaag is februari 1986 één van de droogste maanden sinds 1901 met in De Bilt slechts 0,4 millimeter! Alleen april 2007 was nog net iets droger met totaal slechts 0,3 millimeter.  

Winterklassiekers

De weerkaarten van februari 1986 zijn winterklassiekers en dat begint al meteen aan het begin van de maand: een groot hogedrukgebied vanaf de Azoren tot Scandinavië en een lagedrukgebied boven Zuidwest-Europa houden een noordoostelijke stroming in stand waarmee geleidelijk koudere lucht ons land wordt binnengeblazen. De vorst valt rond 2 februari het noordoosten van het land binnen en breidt zich vervolgens uit. Dat gaat gepaard met veel zon. Uiteindelijk blijft het ook overdag op steeds meer plekken vriezen. Maar De Bilt krijgt zijn eerste ijsdag pas enkele dagen later: op 6 februari 1986 is daar het maximum -2,1 graden, na een nacht met matige vorst (-6,3 graden). De eerste strenge vorst treedt 8 februari op, maar dan vooral in het noorden, oosten en zuidoosten van het land. Leeuwarden noteert een minimum van -11,5 graden, Eelde -11,3 graden, Twenthe -10,5 graden en Maastricht -10,2 graden.  

Aanhoudende vorst

Op 9 februari 1986 nadert vanuit Duitsland een bel zeer koude lucht op grote hoogte in de atmosfeer in de vorm van een lagedrukgebiedje (koudeput), dat afbuigt naar Zwitserland en het noordwesten van Italië, tegengehouden door een hogedrukgebied boven onze omgeving en het zuiden van Zweden. Hierdoor zakt de temperatuur zakt in de nacht van 8 op 9 februari in Maastricht naar bijna -15 graden, Twenthe noteert een minimum van -14,1 graden en zelfs in een plaats als Den Helder en op Schiphol vriest het dan streng, met respectievelijk minimumwaarden van -10,7 en -11,4 graden. Het hogedrukgebied blokkeert de oceaanstoringen volledig, waardoor het de dagen daarna koud en zonnig winterweer blijft. Daarbij waait regelmatig een schrale oostelijke wind, die de gevoelstemperaturen verder doet dalen. Zo is de oostenwind op 14 februari ook boven land vrij krachtig tot krachtig, kracht 5 à 6, en samen met middagtemperaturen iets onder nul voelt het aan alsof het harder vriest. De nachten leveren overwegend matige vorst op, terwijl het overdag op de meeste dagen licht vriest of de temperatuur komt heel even iets boven het vriespunt uit. Maar van doorzettende dooi zal absoluut geen sprake zijn.

Lokaal zeer strenge vorst

De ijsmeesters in Friesland worden dan ook met de dag zenuwachtiger. Zou er weer een Elfstedentocht inzitten, net als een jaar geleden? Zeker nu de vorstperiode met de dag langer wordt, is het niet ondenkbaar dat het ijs straks dik en betrouwbaar genoeg zal zijn om al die vele schaatsers te kunnen dragen. Ze zullen op hun wenken bediend worden. Want op 20 februari 1986 komt het bijna overal tot strenge vorst in de nacht en ochtend. Den Helder noteert zelfs met -13,4 graden officieel de laagste temperatuur van het land. Verder wordt het in Eelde -12,2 graden, Rotterdam -12,0 en De Bilt -11,6 graden. De twee nachten daarop pakken vervolgens nóg iets kouder uit. De Bilt geeft op de 21^ste een minimum van -14,6 graden door, Eelde -14,3 graden, Twenthe noteert -13,9 graden, Maastricht -13,5 graden en Rotterdam -13,2 graden. Op 22 februari scoren Eelde en Twenthe zelfs zeer strenge vorst met minimaal respectievelijk -16,5 en -16,4 graden. Rustig, vrij helder weer en een zeer koude bovenlucht (op 1500 meter hoogte rond -15 graden!) zorgt voor al deze zeer lage waarden door flinke uitstraling van het aardoppervlak. Nog even en het ijs is zeker dik genoeg! In de nacht naar 23 februari noteert alleen Eelde nog zeer strenge vorst (-15,5 graden), Leeuwarden net niet (-14,8 graden) en elders vriest het matig tot streng.  

De tocht der tochten

Op de weerkaarten neemt rond 23 februari de invloed van een hogedrukgebied tijdelijk iets af, het centrum trekt zich terug naar IJsland en vanuit het noorden komt een ‘koud’ lagedrukgebied naderbij, maar de uitloper van het hoog houdt hem netjes op afstand. Bovendien neemt deze uitloper op 25 februari alweer in betekenis toe en op de 26ste ontstaat een zich versterkende hogedrukkern boven de Noordzee, die de dagen daarna Oost-Europa binnentrekt. Hierdoor houdt het droge, koude weer met noordoosten- tot oostenwinden aan. Aan dooi hoeft zeker niet te worden gedacht en dus is op de 26^ste zover: de veertiende Elfstedentocht wordt verreden! Het ijs ziet er hard uit met veel scheuren en het weer is goed: de zon schijnt uitbundig - in Leeuwarden wordt die dag bijna 10 uur zon opgetekend – maar er waait een matige, schrale noordoostenwind. Na een nacht met alweer strenge vorst (Leeuwarden -12,8 graden) zou het overdag maximaal -1 à -2 graden worden. Net als in 1985 wint Evert van Benthem de tocht. Uniek is dit niet, Coen de Koning en Auke Adema gingen hem voor. Verder is het dé tocht waaraan kroonprins Willem-Alexander onder de schuilnaam W.A. van Buren meedoet en hij rijdt hem keurig uit. Pas als hij bij de finish wordt opgewacht door zijn trotse ouders weet ook de rest van Nederland dat hij de tocht der tochten heeft voltooid. Totaal 16999 schaatsers doen mee, 14989 daarvan halen de finish. 

Weinig verandering

De twee resterende dagen van de sprokkelmaand van 1986 zou er weinig veranderen aan het winterse weer. Het hogedrukgebied komt weer op volle sterkte, met 1040 hPa boven het zuiden van Noorwegen, terwijl lagedrukgebieden ver weg hun invloed uitoefenen. Zo ligt er op de 28^ste een depressie bij de kust van Marokko. En dat alles houdt de wind bij ons in de oosthoek met aanvoer van vrieslucht. Kortom, een gedenkwaardige februari-maand die tot op de dag van vandaag niet meer zou worden overtroffen.

Pas rond 4 maart 1986 zou het winterweer het veld gaan ruimen met een diepe oceaandepressie bij IJsland die minder koude en vochtige lucht vanaf de oceaan aanvoerde. Op 5 maart passeerde een (regen)storing met een stevige zuidwestenwind. Het werd 4 tot 7 graden. Er deed dan weinig meer aan het winterweer van de maand daarvoor denken.

In het mooie boek "Winters van toen" kunt u onder meer de winter van 1986 herbeleven met mooie (persoonlijke) verhalen en prachtige foto's. Klik hier voor meer informatie en om het boek te bestellen.

Bron: Wetterzentrale, KNMI.

Foto voorpagina: Jan Stapelbroek.