De afgelopen dagen zijn er verschillende meldingen geweest van stofhozen. De Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie (VWK) sprak van meerdere meldingen. En ook Meteo Consult kreeg dinsdag nog een melding van een stofhoos in de buurt van Wageningen.

Op de website van het VWK staat te lezen: “H. Mulder was vandaag aan het Tjeukemeer in Friesland en meldde een stofhoos die ontstond langs de rand van het zwemstrand Ulesprong. Deze stofhoos trok over de mensen heen met het gevolg dat zoals hij omschreef: ‘het zand tot in de kiezen hadden, parasols kapot waren en diverse luchtbedden de lucht ingingen.’Sommige luchtbedden daalden pas weer enkele honderden meter verder, aan de andere kant van de snelweg.” Op een weerforum staat een foto gemaakt na afloop.

Het gaat verder: “Stofhozen zijn gemeld uit Orvelte (Drenthe), Henschotermeer (Utrecht) , Regio Alkmaar, Alphen en gisteren Schiedam en  Assen (Twee flinke stofhozen die een hoogte van 30 meter haalden).”

Ook de weerkamer van Meteo Consult kreeg dinsdag nog een melding. Van een stofhoos in de buurt van Wageningen.

Dus, stel je voor: tijdens een mooie en heldere zomerochtend drink je wat op een terras van een hotel. Er staat weinig wind en je geniet van het uitzicht voor je: een prachtig gazon afgewisseld met stukken wit zand. Plots kijk je verschrikt op: vlak voor je wordt een complete tuinstoel en parasol de lucht ingezogen. Vervolgens zie je een kolom opwervelend zand ontstaan bij het gazon. Deze reikt wel tot 5 meter hoogte, waarbij het zand en gruis heel hard in de rondte draait. Dan verdwijnt het verschijnsel ineens weer; je hebt een zandhoos gezien!

Stof- en zandhozen zijn een karakteristiek weersverschijnsel dat onverwachts op een zomerse dag tevoorschijn kan komen. En zo snel als dit verschijnsel ontstaat, zo snel verdwijnt het ook weer. De meeste van dit soort hoosjes zijn onschuldig. Zeer actieve exemplaren kunnen echter toch nog behoorlijk wat schade aanrichten.

In de stad kunnen we dit soort hoosjes zien aan de rand of op het hoekpunt van grote gebouwen. Zeker met bladeren op de grond wordt de hoos dan al snel zichtbaar. Op het platteland zullen de hozen zich eerder boven de hete zandgronden ontwikkelen.

De werveling is te zien als een geel, bruinig slurfje dat een hoogte kan bereiken van enkele tientallen meters. Dergelijk hoosjes hebben dus niks met bewolking of buien te maken, dit in tegenstelling tot windhozen, waterhozen of tornado's.

In Nederland komen stof- en zandhozen geregeld voor. Gemiddeld halen zulke hoosjes snelheden van rond de 30 tot 50 km/uur, maar een enkel geval kan 120 km/uur bereiken. In 1996 werden in de binnenstad van Utrecht bomen ontworteld door stofhozen, dit speelde zich af onder een strakblauwe hemel! In Twente worden stofhozen ook wel windheksen genoemd. Op een warme augustusdag in 2003 zorgde een windheks ervoor dat boeren die bezig waren met het inkuilen van gras hun theepauze in scherven zagen gaan. Het blad met theekan en kopjes dat de boerin op een baal stro had neergezet werd plotseling door een windheks opgetild en een eind verder neergekwakt. Alles wat overbleef was een blad met scherven en natuurlijk een lege theepot.

Stof- en zandhoosjes ontstaan tijdens rustig zonnig weer, waarbij er veel instraling plaatsvindt. Hierdoor wordt de lucht vlak boven het aardoppervlak sterk opgewarmd, veel meer dan de lucht direct daarboven. De opgewarmde bel lucht zal langzaam opstijgen. Wanneer deze bel met warme lucht in koudere lucht terechtkomt, wordt de stijgsnelheid vele malen groter. Dit is het principe van thermiek waar onder andere zweefvliegers dankbaar gebruik van maken. Daar waar de luchtbel net is opgestegen ontstaat vlak boven het aardoppervlak een minilagedrukgebiedje van enkele centimeters tot soms honderden meters. De lucht uit de omgeving stroomt naar dit gebiedje met lage luchtdruk toe; dit gaat al gepaard met een licht roterende beweging. Die rotatie wordt steeds sneller (vergelijk het met een snel ronddraaiende kunstschaatsster) en wordt feitelijk ‘opgespind’. Het resultaat is een draaiende opstijgende kolom lucht die zichtbaar wordt zodra er zand, stof, bladeren of andere zaken in de circulatie wordt opgenomen.

Een goede vergelijking met het "opspinnen van rotatie" is te vinden in onze eigen badkuip. Zodra de stop van de kuip eruit wordt getrokken, komt het water in een langzaam (bijna niet zichtbare) roterende beweging. Het water moet vervolgens door het kleine bodemroostertje van de badkuip. Daar vindt zogeheten contractie (samenkomen) plaats, met als gevolg het versnellen van de rotatie. Na enige tijd zie je het water inderdaad versneld draaiend de badkuip verlaten.

De foto’s hiernaast zijn overigens allen geschoten in de VS. Op de webpagina op de site van NASA staan overigens nog een paar leuke filmpjes van deze ‘dust devils’.

Een groot deel van dit artikel stond al eerder op www.weer.nl, in 2004 en in Het Weer! Magazine, nummer 3, 2004.

Bronnen: Meteo Consult, VWK-web, NASA, Weerwoord.be