Terwijl de uitbarsting van de vulkaan Fimmvörduháls in de Eyjafjallajökull gletsjer in IJsland voortduurt, is het vandaag in de lucht boven Noordwest-Europa ongelooflijk rustig. Dertien landen – behalve Nederland ook Frankrijk, Duitsland, Belgie, Finland, Zweden, Noorwegen, Denemarken en Ierland – hadden vanochtend hun luchtruim geheel of gedeeltelijk gesloten. De dikste stofwolk lag aan het einde van de ochtend boven het noorden. Daar werd de zon duidelijk afgeschermd. Vanmiddag trekt hij naar het zuiden. Erachter wordt het minder.

De dag zonder vliegtuigen leverde bij ons bijzondere beelden op van een lucht zonder vliegtuigstrepen en met slechts ‘natuurlijke’ wolken. Alleen de vogels vlogen fris en fruitig rond. De laatste keer dat er niet of nauwelijks werd gevlogen was na de aanslagen op de Twin Towers in New York, op 11 september 2001. Destijds vormden de drie dagen zonder vliegen in Amerika de aanleiding voor een wetenschappelijk experiment. Gemeten werd in hoeverre het bewolkingsbeeld veranderde door het niet meer in de atmosfeer aanwezig zijn van vliegtuigen met hun uitlaatgassen. De totale hoeveelheid bewolking bleek meetbaar af te nemen. Overdag werd het hierdoor warmer, in de nachten juist kouder en dat laatste effect leek wat groter dan het effect van de opwarming overdag. Nu zouden we zo’n experiment hier kunnen doen.

Foto’s gisteren en vanochtend
Bij Meteo Consult zijn verschillende foto’s binnengekomen van de rode zonsovergang, gisteravond. Hoewel de zon toen hier en daar prachtig rood onderging, lijkt het onwaarschijnlijk dat die rode zonsondergang ook al met de aanwezigheid van vulkaanstof in de atmosfeer te maken had. Alles wijst erop dat de voorste begrenzing van de aswolk pas de afgelopen nacht boven het noorden van Nederland is aangekomen. Het KNMI in De Bilt berichtte vanochtend dat rond 8 uur heel de Noordzee en het noorden van Nederland onder de aswolk zaten, die zich waarschijnlijk op een hoogte van rond 9 kilometer bevond, al is dat niet helemaal duidelijk. De wolk trekt met een snelheid van ongeveer 40 kilometer per uur naar het zuidoosten. Hoe lang het duurt voordat hij ons land voorbij is, was op dat moment nog niet duidelijk. Onbekend is bij voorbeeld hoe langgerekt de aswolk is. Dat is moeilijk op te maken uit satellietfoto’s die behalve de aswolk ook steeds wolken laten zien die het beeld ingewikkeld maken.

Op foto’s, gemaakt van de zonsopkomst (op plaatsen waar die te zien was) lijkt de aswolk wel zichtbaar te zijn. Zelfs met het blote oog was hier in Wageningen iets van een zweem van as te zien. Daarbij had het er alle schijn van dat het zonlicht, terwijl we ons in principe in hele schone, uit het hoge noorden afkomstige polaire lucht bevonden, toch enisgzins gefilterd werd. Het blauw, zeker richting zon was niet zo blauw als het gevoelsmatig behoorde te zijn. Verder weerkaatsten de bovenkanten van de stapelwolken vanochtend minder fel dan je op grond van normale omstandigheden met dit weer zou verwachten.

Vanavond wordt meer duidelijk
Vanavond zal veel meer duidelijk worden op het moment dat de zon ondergaat. Waarschijnlijk is de zonsondergang in het grootste deel van Nederland goed te zien. Hoe groter de hoek is waarmee de zon de atmosfeer beschijnt, hoe groter de kans dat de aswolk zichtbaar wordt. Omdat het zonlicht daarbij meer moeite heeft dan anders om door de atmosfeer heen te schijnen, zijn het vooral de sterkere, roodgekleurde lichtstralen die het aardoppervlak nog weten te bereiken. Daarom kleurt de atmosfeer zo mooi rood.

Hoe het verdergaat met de verplaatsing en de verspreiding van de aswolk, wordt op dit moment door vele instanties van uur tot uur gevolgd, om de luchtvaartstop van dit moment niet langer dan strikt noodzakelijk te laten duren. Weerkundig gezien lijkt de wind op de niveaus waar de aswolk hangt vanavond en de komende nacht geleidelijk westelijk te worden. De aswolk zou zich dan in oostelijke richting kunnen gaan bewegen, om ons land geleidelijk te verlaten. Hoe snel dat proces verloopt, is moeilijk aan te geven. Even ten noorden van Nederland blijft de aswolk mogelijk tot in het weekend aanwezig. Kleine veranderingen in de windrichting kunnen de situatie dan snel laten veranderen.

Vulkaan blijft actief
Op IJsland zelf is even een einde gekomen aan de afvoer van grote hoeveelheden water, vanaf de vulkaan die onder een gletsjer ligt en het ijs ter plaatse laat smelten. Het waterpeil in twee rivieren is sinds gisteren weer flink gedaald. Toch lijkt het erop dat de vulkaan nog lange tijd actief blijft, mogelijk zelfs enkele weken lang. De gebieden in IJsland die zich onder de aspluim van de vulkaan bevinden, hebben wel met asregens te maken. Daar raakt de bodem op steeds meer plaatsen wel met een laagje as bedekt.

Overigens zijn asregens in IJsland niet ongewoon. Uit het verleden van het eiland zijn veel zwaardere vulkaanuitbarstingen bekend dan de uitbarsting die er nu aan de gang is. Soms gebeurde het dat tijdens uitbarstingen van vulkanen bijna overal op IJsland as omlaag kwam en dat ongeveer 90 procent van de veestapel omkwam. Wat dat betreft valt het nu allemaal, relatief gezien nog mee. Duidelijk is wel dat onze technisch erg geavanceerde maatschappij meteen ook zeer gevoelig is voor gebeurtenissen als deze. Ongeveer een eeuw geleden zou de uitbarsting van nu in Noordwest-Europa waarschijnlijk vrijwel ongemerkt voorbij zijn gegaan. We vlogen nog niet, dus hoefden we ook niets stil te leggen.

Bronnen: Meteo Consult, Eumetsat, NASA, Icelandreview.com, KNMI.