Terwijl maandag weer eens een aantal pittige onweersbuien ontstonden en voor dinsdag zeer onstuimige omstandigheden werden verwacht, was het maandag tevens de verjaring van een van een van de indrukwekkendste dagen uit de Nederlandse weergeschiedenis. Precies 40 jaar geleden, op 25 juni 1967, hadden de verwoestende tornado’s van Chaam en Tricht plaats. In deze editie van Weer in het Nieuws een terugblik op de gebeurtenissen van precies 40 jaar geleden.

In de periode van 23 tot en met 25 juni 2007 was er in West-Europa op verschillende plaatsen sprake van zware onweersbuien. Een depressie die 22 juni was ontstaan boven de Azoren op de Atlantische oceaan begaf zich in de richting van Ierland om zich vanaf 23 juni ten zuidwesten daarvan te stationeren. Aan de voorzijde ervan werd met zuidelijke winden warme lucht vanuit het zuiden West-Europa binnengevoerd.

Tegelijkertijd begon vanuit het westen koelere lucht op te rukken. Op de overgang tussen de warme en de koele lucht ontstonden regelmatig onweersbuien. Dit gebeurde niet alleen op het zogenaamde koufront aan de grond zelf, maar in het gebied ten oosten daarvan, waar op nadering van het koufront de onstabiliteit van de lucht al flink toenam.

Nederland werd aanvankelijk nog grotendeels gespaard. Op 23 juni schampte een onweersgebied het uiterste zuiden van het land. De onweersstoring was bij de Pyreneeën ontstaan en werd door zuid tot zuidwestelijke winden in de bovenlucht via Noord-Frankrijk over het zuiden van Limburg naar Duitsland getransporteerd. In Parijs, Aken, en in Nederland in Zuid-Limburg, kwam het daarbij tot windschade.

Een tweede onweersstoring hield de volgende dag, op 24 juni, flink huis in het noorden van Frankrijk. Tussen 20.30 en 21.30 uur traden daar twee, mogelijk drie tornado’s op die veel schade en in totaal 8 dodelijke slachtoffers veroorzaakten.

De dag erna zou het ook in ons land mis gaan. KNMI-weerman Joop den Tonkelaar schatte de risico’s zo hoog in dat hij de ochtend van die bewuste rampdag zelf, zondag 25 juni 1967, in het weerbericht melding maakte van het risico op tornado’s. Dat was een zeer ongebruikelijke stap. De leiding van het weerinstituut kon dat niet waarderen en riep hem op het matje. Later die dag zou het noodlot echter daadwerkelijk toeslaan.

De weersituatie die dag was complex. Het lagedrukgebied lag nog steeds ten zuidwesten van Ierland en daaromheen begon de koele lucht in de richting van Nederland op te dringen. Nederland zat aanvankelijk in warme en vochtige lucht, waarin de temperaturen opliepen naar 25 tot 28 graden. Deze lucht zat echter nog lang als het ware ‘gevangen’ onder warme lucht op enige hoogte (1 a 2 km) in de atmosfeer – een inversie. Deze warme lucht op enige hoogte zorgde ervoor dat de lucht eronder niet kon opstijgen.

Verder trok vanuit het zuidoosten een zogenaamde convergentielijn tot over het land. Ten noorden ervan woei de wind uit het oosten, ten zuiden ervan uit meer zuidelijke richting. De lucht botst op een dergelijke lijn tegen elkaar en kan niet anders dan opstijgen, een favoriete plek voor het ontstaan van buien. Die dag was het niet anders.

Het koufront, dat om 13.00 uur nog boven het westen van Frankrijk lag met daarachter dus de koele lucht, kwam steeds dichterbij. In het gebied voor het koufront uit nam de onstabiliteit toe (dus ook boven de convergentielijn), doordat al voor het koufront uit koude lucht op grote hoogte binnenstroomde door de stevige zuidelijke winden in de bovenlucht.

De deksel van warme lucht op enige hoogte boven de vochtige warme lucht aan de grond verdween. De vochtige warme lucht spoot omhoog en zorgde binnen mum van tijd voor het ontstaan van onweersbuien.

De buien waren daarbij nog extra zwaar omdat er hoog in de atmosfeer flink wat wind stond, uit een andere richting dan aan de grond. Deze zogenaamde ‘windschering’ veroorzaakte een versterking van, simpel gezegd, de schoorsteenwerking van de buien, met daarbij draaiingen in de lucht. Deze draaiingen waren de triggers die de tornado’s uiteindelijk veroorzaakten. Tornado’s komen bijna uitsluitend voor als onderdeel van een supercell – een onweersbui die om zijn eigen as draait en ook alleen maar kan ontstaan bij grote verschillen in windsnelheid en liefst ook windrichting tussen de wind aan de grond en die in de bovenlucht.

Een dergelijke supercell bracht om 16.15 uur in het Belgische Oostmalle, niet ver van de Nederlandse grens een verwoestende tornado. Het gevolg: 97 gewonden en als door een wonder geen dodelijke slachtoffers. De supercell trok vervolgens verder in noordoostelijke richting Nederland in.

Waarschijnlijk dezelfde tornado kwam om 16.27 niet ver over de grens  in Nederland aan de grond bij het Brabantse Ulicoten. Tussen dat tijdstip en 16.40 uur trok ze een spoor van vernieling. Bij Chaam veroorzaakte de tornado op de lokale camping twee doden. Auto’s werden tot over een afstand van honderd meter verplaatst, het Chaamse bos werd grote schade toegebracht. Ook gebouwen liepen schade op, maar de meeste woningen werden gelukkig overgeslagen, waardoor het aantal slachtoffers niet verder opliep.

De supercell trok verder in noordoostelijke richting. Ten noorden van Chaam hield het schadespoor op, maar ter hoogte van Nieuwaal, even ten zuiden van de Waal, raakte opnieuw een slurf de grond. Ten zuiden van de Waal werden in Gameren en Nieuwaal werden al enkele woningen verwoest. Vervolgens stak de tornado de rivier over, massale hoeveelheden water opzuigend. Ten noorden van de Waal raasde hij op volle sterkte door. In de buurt van Deil werden nabij de rotonde door passanten angstaanjagende foto’s gemaakt van de tornado. De tornado deed vervolgens het westelijke deel van Tricht aan en veroorzaakte daar een catastrofe: veel huizen werden met de grond gelijk gemaakt en er kwamen 5 mensen om het leven. Ten noorden van Tricht verliet de slurf het aardoppervlak en trok zich terug in de wolk.

De tornado’s waren dan wel het meest uitzonderlijke verschijnsel van die zondag 25 juni 1967, meer naar het noorden toe zorgde de supercell ook nog eens voor extreem grote hagelstenen, lokaal tot 8 centimeter aan toe. En over de westelijke helft van het land trok nog een andere heftige onweersbui die in Friesland volgens de lokale kranten het zwaarste onweer in jaren bracht. Om acht in de avond waren alle buien naar het noorden weggetrokken en bevond heel het land zich in de koele en heldere lucht.

Terug naar het heden, 2007. Ook dinsdag staat ons bijzonder weer te wachten, zeker gezien de tijd van het jaar. Een depressie boven de Noordzee zorgt dan voor heel veel wind met (zeer) zware windstoten en regionaal ook veel regen. Om op de hoogte te blijven van de laatste ontwikkelingen kunt u de Meteo Consult Weerlijn bellen voor de actuele weersverwachting voor Nederland: 0900-9725, optie 1 (50 cent/ minuut). Deze gesproken verwachting zal dinsdag extra vaak geüpdate worden.

Bron afbeeldingen (met uitzondering van de laatste afbeelding): KNMI.

Bronnen: Meteo Consult, KNMI, HET WEER Magazine.