De winter in Nederland lijkt (!) dit weekeinde zijn laatste adem uit te blazen, de afgelopen nacht heeft het op diverse plaatsen nog een keer tussen 4 en 6 graden gevroren. Maar een bijzondere fase komt er nog aan. Die van het kruiende (smeltende) ijs.

Wat we nodig hebben, is eigenlijk een zo sterk mogelijke zuidwestelijke wind. Met name op het IJsselmeer, dat voor een groot deel nog met ijs is bedekt, zal het ijs dan snel gaan bewegen en tegen de dijken omhoog komen. Ook uit koude winters uit het verleden kennen we die situaties nog maar al te goed. Het levert vaak uiterst spectaculaire beelden op.

Nu hadden we deze winter natuurlijk geluk. Want bij Gaast ligt al wekenlang een toeristische attractie van formaat, in de vorm van de ijsbergen die zich daar tegen een zandbank, zo’n drie kilometer buiten de IJsselmeerdijk hebben gevormd Vele duizenden mensen hebben inmiddels een dagtochtje gemaakt naar deze bijzondere plek, de wandeling over het IJsselmeer volbracht en zich kunnen vergapen aan het bijzondere schouwspel aldaar.

We hebben inmiddels vele foto’s van de bewuste plaats ontvangen. Diverse collega’s zijn er geweest en ook Karin Broekhuijsen uit het Drentse de Kiel, een van de fotografen die op regelmatige basis weerfoto’s levert voor presentaties van Meteo Consult op tv en voor onze internetverhalen, is er enkele keren geweest. Wat je op basis van die foto’s mooi kunt zien, is dat het ijs niet statisch is, maar dat de situatie er van dag tot dag sterk verandert.

Hoe komt het?
Een eerste interessante vraag is natuurlijk al hoe die ijsbergen er nu uiteindelijk zijn gekomen? Toen de winter al een tijd op gang was en het IJsselmeer voor een groot deel was dichtgevroren, was er een korte episode met een sterke zuidwestelijke wind. Die sterke wind streek over de ijsvelden. Nu breekt het ijs op een oppervlak zo groot als het IJsselmeer gemakkelijk in verschillende platen op (en als dat niet gebeurt is er ook altijd de scheepvaart om hierbij een handje te helpen). Die platen bewogen hierna langs elkaar heen en op elkaar in.

Plaattektoniek
Je krijgt dan in het klein iets dat we op aarde in het groot plaattektoniek noemen. Ook de aardkorst, zeg maar de buitenkant van de aarde waar wij met z’n allen op rondlopen, bestaat uit diverse platen die langzaam bewegen. Langs elkaar heen, van elkaar af, maar ook tegen elkaar op. Verder zijn er plekken waar de ene plaat onder de andere duikt. Op plaatsen waar de platen langs elkaar heen bewegen, krijg je breuken. Zoals in de buurt van Haïti, waar zich enkele weken geleden een vreselijke aardbeving voordeed. Op plekken waar platen van elkaar afdrijven, krijg je een bepaalde vorm van vulkanisme. Vaak op de bodem van een oceaan. IJsland is een (vulkanisch) land dat zich boven zo’n plaats bevindt. Het uit elkaar drijven van platen is ook de drijvende kracht achter de vorming en het breder (of smaller) worden van oceanen. Zo’n nieuwe oceaan in wording bevindt zich in de Riftvallei, in het oosten van Afrika.

Gebergten, troggen en vulkanen
De plaatsen op aarde waar aardplaten met elkaar botsen of onder elkaar schuiven, zijn de plekken waar gebergten, diepzeetroggen en gordels van vulkanen ontstaan, zoals in Indonesië op veel plaatsen, op de Filippijnen en bij voorbeeld ook in de buurt van Seattle. Vaak zijn het oceanische plaatsen, met daarop de grote oceanen van deze aarde, die onder landplaten schuiven. Daar waar de oceanische plaat de diepte in gaat, zie je eerst (voor de kust) een diepzeetrog. Soms bereiken die een diepte van vele kilometers. Een stuk verderop, je zit dan al dik onder de plaat met het land erop en erboven, begint de korst van die oceanische plaat in het warme binnenste van de aarde te smelten. Bellen met gloeiend heet magma zoeken zich vervolgens een weg naar boven en vormen landinwaarts, op de landplaat een rij met vulkanen (zoals op Java).

Als twee landplaten met elkaar botsen, ontstaan geweldige gebergten. Zo is de Himalaya het resultaat van de botsing tussen de Euraziatische plaat aan de ene kant en de plaat met India daarop aan de andere kant. Op de plek van de botsing vinden we de bergen. De botsing van Afrika aan de ene kant en Europa aan de andere kant levert de Pyreneeën op. De Alpen zijn weer het gevolg van een botsing tussen de Europese plaat en een andere (kleinere) plaat in de buurt van Italië. Omdat dergelijke processen zich in de menselijke beleving zeer traag afspelen, lijkt de vorm van gebergten voor ons vast te liggen. In werkelijkheid maken bergen deel uit van een niet te stoppen dynamisch proces, en verandert de vorm ervan voortdurend.

Op het ijs precies zo
Met de bijzondere vormen, die we de afgelopen weken op het ijs van het IJsselmeer hebben kunnen zien, is het eigenlijk precies zo. Mensen die een dagje naar Gaast gingen, zagen niet meer dan een momentopname van de situatie daar. Anderen, die er vaker gingen kijken, beseften dat het er iedere keer weer anders uitzag. Omdat het ijs in beweging was, omdat momenten met dooi en vorst elkaar in rap tempo opvolgden. Omdat de massa’s mensen die over het ijs schuifelden voor extra druk zorgden en omdat mensen met hun eigen handen de bergen veranderden. En ook al lijkt de vorst nu voorbij, dat proces zet de komende tijd natuurlijk gewoon verder door. Het ijs smelt langzaam, de wind houdt zijn invloed en misschien zijn er eerst ook nog wel mensen. Het is pas normaal als het water weer kabbelt zoals voorheen en het ijs verdwenen is.

De foto’s
De foto’s bij dit verhaal zijn van drie bezoekjes aan de ijsbergen bij Gaast. Het eerste bezoek is dat van dinsdag 9 februari. Toen gingen er nog maar weinig mensen naartoe. Het had een tijdje gedooid en de vorst was maar net terug. Aan de voet van de dijk stond een bord met daarop de tekst dat het levensgevaarlijk was om het ijs op te gaan. De wandeling naar de ijsbergen verliep toen nog over glad ijs. Tussen de bergen en de dijk waren er geen kistwerken (opstaande randen of ruggen) in het ijs. En bij de ijsbergen was nauwelijks water te zien.

Drie dagen later ging Karin Broekhuijsen er voor de tweede keer heen. Ook toen was het nog relatief rustig op het ijs. Een dag later was zij er opnieuw, maar op dat moment in het gezelschap van een groot aantal andere mensen. De situatie zag er ook heel anders uit. Onderweg naar de ijsbergen toe, had zich inmiddels wel een kistwerk gevormd. Een kistwerk dat er de dinsdag daarvoor nog niet was. In de tussentijd is er blijkbaar druk op het ijs gekomen. Ook bij de ijsbergen zelf waren grote verschillen te zien. Zo had zich aan de dijkzijde, en dan aan de voet van de bergen, een flink meer gevormd. Het ijs leek er ter plaatse te zijn gedaald.

Op diverse andere punten was te zien hoe het ijs onder de druk – waarvan dan ook – aan het buigen was. Waar die druk precies vandaan kwam, is moeilijk aan te geven. Mogelijk was het de noordoostelijke wind, die de veranderingen tot gevolg had, wellicht de druk van de ijsbergen zelf (die natuurlijk een geweldig gewicht vertegenwoordigen) of de druk van de mensen die steeds weer op het ijs en de bergen liepen om het tafereel gade te slaan. In elk geval laten de foto’s prachtig zien dat het proces van ‘plaattektoniek’, maar dan in ijsplaten, ook op het IJsselmeer volop bezig was. En dan zo snel, dat ook mensen het konden volgen.

Interessante weken
Wat dat betreft, hebben we nog een paar interessante weken voor ons, niet alleen hier overigens maar ook in gebieden rond de Botnische Golf en de Oostzee, die inmiddels voor een belangrijk zijn dichtgevroren. Nu de winter voorbij is, krijgen we als toetje dus nog het kruiende ijs. Dit jaar misschien wel op heel veel plaatsen in Europa. Hopelijk levert dit bijzondere natuurproces, dat we de laatste jaren zo weinig hebben gezien, nog heel wat mooie plaatjes en weinig schade op!

Bron: Meteo Consult. Bijzondere dank aan Karin Broekhuijsen.