Recordlange zonsverduistering op komst.

14.07.09 11:19

Momenteel is het laatste kwartier en over een week, op 22 juli, is het nieuwe maan. Op die dag staat de maan precies tussen de aarde en de zon in en veroorzaakt de maan aldus een zonsverduistering.

Deze totale zonsverduistering is in ons land niet te zien, maar toch besteden we er hier aandacht aan, want het is een hele bijzondere! Hij duurt namelijk ongebruikelijk lang, maximaal zes minuten en 39 seconden en daarmee is deze totale zonsverduistering de langste van de hele 21^e eeuw.

Zon en maan niet precies even groot.

Voor het blote oog lijken de schijven van zon en maan aan de hemel even groot te zijn. Dat is echter louter toevallig. De maan heeft een diameter van ruim 3475 kilometer, de zon echter van bijna 1.4 miljoen kilometer! Dat enorme verschil in grootte wordt echter gecompenseerd door de afstand tot de aarde van deze hemellichamen. Staat de maan op gemiddeld ruim 384 duizend kilometer, de afstand aarde – zon bedraagt gemiddeld 149 miljoen kilometer. De verhouding tussen deze afstanden en diameters maakt dat voor ons de maan- en zonneschijf schijnbaar even groot lijken.

Maar daarmee is niet het hele verhaal verteld. De baan die de aarde om de zon beschrijft is geen volmaakte cirkel, maar een ellips. Daardoor varieert de afstand aarde – zon tussen iets meer dan 147 miljoen kilometer en iets meer dan 152 miljoen kilometer, toch een verschil van vijf miljoen kilometer! Ook de baan die de maan om de aarde beschrijft is een ellips en de afstand aarde – maan schommelt daarom tussen 363.345 en 405.500 kilometer, een verschil van een dikke veertigduizend kilometer.

“Wat maakt dat uit?” Zult u misschien zeggen. Voor het blote oog vallen die verschillen inderdaad niet of nauwelijks op. Maar tijdens een zonsverduistering worden die kleine verschillen opeens erg belangrijk.

Verduisteringen in soorten en maten.

Bij een zonsverduistering schuift de maan (deels) voor de zon. Het is niets anders dan de schaduw van de maan die dan op de aarde valt. Vaak gebeurt dat niet tijdens nieuwe maan, de schaduw ‘mist’ de aarde dan. Voor ons bezien trekt de dan onzichtbare maan boven of onder de zon langs. Soms ‘mikt’ de maanschaduw wél goed en valt dan op (een deel van) de aarde, zoals ook 22 juli aanstaande gebeurt. Een groot deel van de aarde pakt slechts een gedeelte van deze schaduw mee, er wordt dan tijdelijk ‘een hapje uit de zon genomen’ en we spreken van een gedeeltelijke zonsverduistering. Deze fase is trouwens ook te zien in die gebieden die het geluk hebben om de maan wél geheel voor de zon te zien schuiven, namelijk tijdens de aanloop en afloop van de verduistering.

Zodra de maan voor de zon schuift, wordt het subtiele verschil tussen de schijnbare grootte van beide hemellichamen zeer belangrijk. Geregeld blijkt de maanschijf toch net iets kleiner te zijn dan de zonneschijf. Het gevolg is dat er een zogenaamde ringvormige verduistering optreedt. Er blijft dan een smalle ring van de zonneschijf zichtbaar, zodra de maan in zijn geheel voor de zon staat. Een hele mooie was op 3 oktober 2005 zichtbaar in onder andere Spanje.

Interessanter wordt het als de schijnbare diameter van zon en maan precies even groot zijn. Er treedt dan een zogenaamde ‘hybride’ verduistering op. Langs de randen van het centrale verduisteringspad, daar waar de maan kort na zonopkomst of vlak voor zonsondergang voor de zon staat, ziet men een ringvormige verduistering, waarbij het zonringetje dat overblijft, héél klein is. In het midden van het pad, daar waar de zon het hoogst aan de hemel staat en de afstand maan – aarde het kleinst is, vindt dan net een totale zonsverduistering plaats met een duur van enkele, tot een vijftiental seconden.

Soms staat echter de zon relatief ver van de aarde en de maan juist dichtbij, en dan kan er overal in het centrale deel van het verduisteringspad van een totale zonsverduistering worden genoten die dan een duur heeft van tientallen seconden tot minuten. De beroemde totale zonsverduistering in onze streken van 11 augustus 1999 had een duur van ruim twee minuten.

Recordlange verduistering.

Bij de verduistering van 22 juli aanstaande, valt alles echter op de juiste plaats voor de eclipsliefhebbers. In de zomer staat de zon relatief ver van de aarde en op 22 juli heeft de maan juist een paar uur daarvoor zijn minimale afstand tot de aarde bereikt, waardoor de zon relatief ‘klein’ en de maan schijnbaar ‘groot’ is. De zon komt dan in India totaal verduisterd op en de verduistering duurt daar dan al bijna vier minuten. De maanschaduw snelt naar het oosten en doet rond 3 uur onze tijd (het is hier dan nog nacht) delen van Bangla Desh, Nepal en bijna heel Bhutan aan. De totaliteitsduur is dan al boven de vier minuten gekomen en die duur loopt snel op, als de maanschaduw daarna over China snelt. Een aantal grote Chinese steden, waaronder Chendu, Chongqing en Wuhan, ligt in de totaliteitszone, die met rond 250 kilometer ook ongebruikelijk breed is. In het uiterste oosten van China trekken de miljoenensteden Hangzhou en Shanghai echter de hoofdprijs. De 19 miljoen inwoners van Shanghai beleven een totale zonsverduistering die vijf minuten duurt en 70 kilometer verder zuidwaarts op vijf seconden na, zelfs zes minuten!

De maanschaduw heeft maar iets meer dan een half uur nodig om geheel China te doorkruisen. Daarna trekt deze de Oost Chinese zee op, pakt nog een paar Japanse eilanden mee en belandt vervolgens boven de Grote Oceaan, waar op een aantal atollen en kleine eilandjes na, geen land meer wordt aangedaan. Om 4.35 uur onze tijd wordt met een zonshoogte van 86 graden de maximale totaliteitsduur van zes minuten en 39 seconden bereikt.

De eclipsjager bij uitstek van Meteo Consult, namelijk Harry Otten, zal echter met een schip proberen op dit punt de verduistering te bewonderen, terwijl het schip ook nog eens met de maanschaduw meevaart. Dat zal echter maar weinig winst opleveren, minder dan ééntiende seconde…

Om 6.18 uur onze tijd verlaat de maanschaduw, nog steeds boven de oceaan, de aarde weer en dan is deze recordlange totale verduistering, althans gedurende deze eeuw, weer voorbij.

Bronnen: Meteo Consult, NASA, F. Espenak, J. Anderson. Foto voorpagina: Aaron Favila/AP Photo.

 

Beoordeel dit verhaal en/of stuur een reactie.