Zomer 2018 allerwarmste? En 1540 dan?

Is de zomer van 2018 de allerwarmste? Of is de zomer uit het Grote Zonnejaar 1540 de warmste?

De kans is groot dat de huidige zomer, de zomer van 2018,  de allerwarmste sinds het begin van de metingen wordt. Die bijvoeging, sinds het begin van de metingen (1906), roept natuurlijk de vraag op of er voor de officiële weerwaarnemingen niet nog een warmere zomer is geweest. Weerhistorici wijzen op de zomer van 1540, net na de Middeleeuwen. Dit jaar dat bekend staat als het Grote Zonnejaar. 

Geen thermometers

In 1540 bestonden er nog geen thermometers. Betrouwbare weermetingen zijn er pas vanaf 1706.  Weerhistoricus Jan Buisman deed jarenlang onderzoek naar het weer voor het begin van de metingen. Uit fragmenten uit dagboeken, reisverslagen, kloostergeschriften, smelten van gletsjers, oogstgegevens en tolberekeningen weten we dat de zomer van 1540 een hele lange, hete en droge zomer is geweest, niet alleen in ons land, maar in heel West-, Midden- en Zuid-Europa. Na een korte onderbreking in september waarin een paar buien vielen, keerde zon en warmte in oktober 1540 terug waarna het zelfs tot de jaarwisseling zo goed als droog bleef. 

Blokkade 

Weerkaarten uit de 16de eeuw zijn bewaard gebleven en in archieven terug te vinden. Op de weerkaarten uit 1540 zien we dat de droogte en de hitte in de zomer net zoals in deze zomer werd veroorzaakt door een zogenaamde blokkade.Een uitloper van het Azoren hogedrukgebied lag van juni tot en met augustus boven Engeland, Frankrijk, Spanje en Portugal, Duitsland, de Alpen en Italië en hield alle depressies op de Oceaan en regenbrengende storingen tegen. Lagedrukgebieden trokken via IJsland naar Scandinavië. Toch een tikkie anders dan de plaats van het hogedrukgebied dit jaar. Begin deze zomer lag de kern van het hogedrukgebied boven het noorden van Europa waardoor Scandinavië een record zonnige, droge en warme zomer beleefde met talrijke bosbranden in Zweden. 

Keizer Karel V in Amsterdam

Tijdens de zomer van 1540 bracht Keizer Karel V een bezoek aan Nederland. Van het hoge bezoek in Amsterdam zijn allerlei geschriften bewaard gebleven. Zo weten we dat Keizer Karel V slechts 1 nacht in Amsterdam verbleef. Vermoedelijk is hij vertrokken omdat het in Amsterdam niet alleen bloedheet was, maar het er enorm stonk. Waarschijnlijk is de Keizer in Amsterdam zelfs ziek geworden, vermoedelijk door het drinken van besmet water. Dat het in Amsterdam vreselijk stonk komt niet alleen door het warme weer, maar ook doordat grachten in die tijd een open riool waren, waar zelfs slachtafval in werd gedumpt. Van afvalverwerking laat staan waterzuivering was nog lang geen sprake. 


Water en brood

Drinkwater was ontzettend duur. Een maat water koste evenveel als een maat wijn…. Brood was er ook niet of nauwelijks, niet omdat er geen graan meer was, maar omdat water- noch windmolens konden malen. Het waterpeil zakte zo erg dat molens stilvielen en het graan niet langer gemalen kon worden, met hongersnood tot gevolg.  

Op het platteland

In aantekeningen uit een uit Belgisch Limburg afkomstige kapelaan (Christiaan Munsters) kunnen we lezen dat door aanhoudende droogte en hitte het vee stierf, de oogst uitzonderlijk vroeg was. De rogge werd al voor St-Jan (24 juni) van het land afgehaald. Veel boeren stierven tijdens het maaien aan een zonnesteek. Sowieso braken er ook andere ziektes uit zoals de pest en dysenterie. Er waren ook ratten- en muizenplagen. 

Niet alleen in Nederland

Niet alleen in Nederland en België was het extreem warm en droog, uit aantekeningen lezen we dat de Rijn bij Keulen bijna droog stond. Bij Parijs wandelde men droogvoets door de Seine. Ook de wijnoogst in Frankrijk was vroeg. Door het extreem zonnige weer leverde dat overigens wel zoete wijn op! 

Bosbranden

Door droogte waren heide- en bosbranden orde van de dag. Maar ook in dorpen en steden kwam het vaak tot brand, vaak expres aangesticht wat verband houdt met de heersende wanorde. Tot ver in de herfst houdt het zonnige en warme weer aan. Nog tientallen jaren daarna zal er worden gesproken over het Grote Zonnejaar. 

Zomer 1540 warmer dan 2018?

Of de zomer dan 15040 nog warmer is geweest dan de zomer van 2018 kunnen we niet vaststellen. In de tijd bestonden er geen thermometers. We kunnen niet alleen afgaan op de verslagen en verhalen.  Dramatische beschrijvingen maken 1540 nog niet tot de warmste zomer ooit! Klimaathistorici weten dat men in de tijd graag overdreef. Dat veel boeren stierven op het land, kwam misschien ook wel om dat landbouwers verplicht waren door de herenboer om de hele dag door te werken zonder voldoende rust en water. 

Hittesterfte

Afgelopen zomer is tijdens het warme weer het Nationaal Hitteplan in werking gesteld. Bij langdurig warm weer, ook tijdens nachten, roept het RIVM op om extra goed te zorgen voor kwetsbare mensen. Tijdens de afgelopen uitzonderlijk warme weken zijn er niet veel meer mensen overleden dan in een gemiddelde zomer. Dat stelt het Centraal Bureau voor Statistiek vanochtend. Gemiddeld overleden er 2714 personen per week tijdens het hete weer afgelopen zomer, zo’n 100 mensen meer dan in een ‘normale ’zomerweek.  Tijdens de lange en hete zomer van 2006 overleden er aanzienlijk meer mensen dan gemiddeld. Het sterftecijfer lag toen bijna 400 personen per week hoger dan in een normale zomer. Dat er deze hete zomer niet veel meer mensen zijn overleden komt volgens het CBS doordat er meer bewustwording is over wat mensen moeten doen om de hitte gezond door te komen.  Bovendien was er het afgelopen voorjaar een lange koude periode met griep waarin al relatief veel kwetsbare mensen zijn gestorven.

Bronnen: MeteoGroup, De Standaard, NOS. Met grote dank aan Jan Buisman.  Beschrijvingen uit het jaar 1540 zijn te lezen in Deel 3 van Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen (1450-1575). De hele boekenreeks is een aanrader!