IJzige en hartverwarmende Kerstboodschap

Nederland kan alweer een zeer warm jaar bijschrijven in de klimaatboeken. Toch is de opwarming hier niets vergeleken met die van de ijzige Noordpool

Ook de slotfase van dit zeer warme jaar verloopt zacht. Als zit er misschien toch nog een kleine winterse verrassing in het vat. Want na een koude nacht kan het vrijdag overdag zeker verder landinwaarts een tijdje gaan sneeuwen. Het zal natte sneeuw zijn, maar dat neemt niet weg dat het op sommige plekken misschien toch even wit wordt. Als het al tot een sneeuwdek komt, zal die sneeuw heel snel smelten want nog voor we 2018 schrijven, stijgt het kwik tot boven de 10 graden. Mogelijk zit er zelfs nog een ‘warm’ dagrecord in.

Dagrecords aan de orde van de dag

Er zijn gebieden op aarde waar dit soort ‘warme’ dagrecords waarschijnlijk schering en inslag zijn. In het Noordpoolgebied stijgt de temperatuur in het opwarmende klimaat duidelijk sneller dan in onze omgeving. En dat terwijl de temperatuurstijging in ons Nederlandse klimaat in feite ook opmerkelijk snel gaat. Immers, dit jaar komen we uit op een jaartemperatuur van 11 graden. Voor 1990 was 11 graden als jaartemperatuur nooit gemeten. Dat gebeurde voor het eerst in 2006 (11,2), en 2007 ging direct in de herhaling. Heel lang hield het record niet stand want 2014 ging er keihard overheen met 11,7 graden. Nederland is sinds halverwege vorige eeuw met meer dan een graad opgewarmd en wellicht moeten we het al afronden op 1,5 graad. Dat is klimatologisch gezien bizar veel in een periode van minder dan 100 jaar. Maar in het Noordpoolgebied gaat het dus nog harder. Daar is de temperatuur minstens dubbel zo hard gestegen.

Over de drempel heen

Dat de temperatuurstijging in het Noordpoolgebied harder stijgt dan in onze omgeving, heeft alles te maken met het ijzige karakter van de Noordpool. De aanwezigheid van veel ijs kan het klimaat stabiliseren. Zolang er veel ijs is, wordt veel zonlicht in het zomerhalfjaar gereflecteerd. En in het winterhalfjaar kan het boven het ijs veel kouder worden, dan in het geval er sprake is van open zee. Door de opwarming van het klimaat zien we de laatste decennia dat de ijsbedekking dramatisch snel afneemt. De dikte van het resterende ijs neemt even snel af. Het stabiliserende effect op het lokale klimaat in het Poolgebied neemt daardoor af. Het klimaat ontspoort. Gaat over een drempel heen. Warmt steeds sneller op, zodat het resterende ijs nog sneller slinkt in de zomer, en in de winter trager aangroeit.

Het vriest slechts 10 graden

Dit effect is zeer goed zichtbaar in de statistieken van ijs en temperatuur in het Noordpoolgebied. De vorige winter verliep idioot ‘zacht’ in het Noordpoolgebied. Soms was het er op uitgebreide schaal 20 graden warmer dan normaal. Dat betekent dan bijvoorbeeld dat het rond de Noordpool niet gemiddeld 30 graden vriest, maar slechts tien graden. Dat maakt een flink verschil voor de winterse aangroei van het ijs. Lokaal kwam het zelfs tot lichte dooi. Wetenschappers hielden hun hart vast. Hoe zou de zo marginaal aangegroeide ijsmassa de volgende zomer moeten doorstaan. Het viel gelukkig mee. Met record weinig ijs ging de Noordpool de korte zomer in. Maar de zomer verliep zowaar zeer gunstig. Hardnekkige lagedrukgebieden zorgden voor veel bewolking en relatief koud weer zodat de zomerse smelt alleszins meeviel.

De adem inhouden

In de afgelopen maanden (we spreken daar eigenlijk dan van winter en niet van herfst) kwamen de patronen zoals we die vorig jaar zagen, steeds duidelijker terug. De afwijkingen ten opzichte van de norm kleurden steeds roder en inmiddels is het op uitgebreide schaal tenminste 10 graden (!) warmer dan normaal. En dus blijft ook niet de aangroei van het winterijs sterk achter. We naderen zelfs het kersverse laagterecord van vorig jaar. Nu zitten we met de op 1 na geringste ijsoppervlakte, maar nog voor de jaarwisseling zouden we op gelijke hoogte (diepte) kunnen komen met vorig jaar. En dan zal ongetwijfeld ook volgende jaar weer de adem worden ingehouden, hoe het verzwakte Noordpoolijs het volgende smeltseizoen moet zien doorstaan.

Kurk uit de fles

De Zuidpool is in feite niet te vergelijken met de Noordpool. Is de Noordpool eigenlijk een grotendeels bevroren oceaan omgeven door stukken land, de Zuidpool is een ijzig, diep ingevroren continent omgeven door de oceaan. Maar de overeenkomst is, dat ook de Zuidpool wordt geconfronteerd met de opwarming van het klimaat. En ook daar worden de signalen nu snel sterker, dat het hier helemaal mis gaat. Vanaf Antarctica stromen reusachtige gletsjers traag de omringende zee in. Maar die zee wordt zeker nabij de kust bezet door een dik pakket ijs. Dit ijs houdt de gletsjers enigszins tegen. Het ijs rondom het continent verzwakt echter. Het blijkt snel dunner te worden. Deels ook door smelt van onderaf door het opwarmende zeewater. Hiermee dreigt de kurk op sommige plekken uit de fles te gaan, waarna de gletsjers vanaf het continent vrij spel krijgen om ijs te lozen.

Traag uit parkeren

Een voorbeeld van het verzwakken en eroderen van een enorme ijsmassa op zee zien we aan de oostflank van West-Antarctica. Daar, in de Weddel Zee, ligt de gigantische ijsmassa Larsen C. Hier brak in de loop van dit jaar een enorm stuk van af. Deze mega ijsberg (A68 genoemd) is qua oppervlakte vergelijkbaar met de provincie Noord Brabant. IJsberg A68 is nu als het ware langzaam aan het uit parkeren en maakt zich op een voor een trage enkele reis naar open zee. Tijdens deze reis, die zo maar een jaar of 2 in beslag kan nemen, breekt A68 op in losse ijsbergen die uiteindelijk zullen uitzwermen tot op duizenden kilometers afstand van hun herkomst. Wellicht dat er ooit een restant aankomt op de Falklands bijvoorbeeld.

Zeespiegel drastisch omhoog

Het is wachten op het afscheuren van een volgend stuk van de moederplaat Larsen C. Hoe meer er afbrokkelt, hoe geringer de remmende werking zal worden op de uitmondende gletsjers. Er zijn meer plekken rondom Antarctica waar deze processen in gang zijn. De vrees die steeds meer poolwetenschappers uitspreken is, dat het lozen van landijs van Antarctica in de loop van deze eeuw enorm zal kunnen versnellen. Dit kan een dramatisch effect op de nu reeds versnellende stijging van de zeespiegel. Hield men 10 jaar geleden nog rekening met een wereldwijde zeespiegelstijging van 50 tot hooguit 100 centimer in het jaar 2100, nu zien we in wetenschappelijk rapporten steeds vaker de term ‘multi-meter sealevelrise’ verschijnen. Ofwel misschien staat de zee over ruim 80 jaar wel 2 of zelfs 3 meter hoger dan nu. De gevolgen van een ‘multi-meter’ zeespiegelstijging zullen ongekend zijn en uitzonderlijk dramatisch kunnen uitpakken voor heel veel mensen op aarde.

Kerstboodschap

Geen positief verhaal misschien, met de Kerstdagen. Eerder een ijzige verhandeling. Maar het is niet goed om de ogen hiervoor te sluiten. In tegendeel, vanuit bewustwording voor de klimaatontwrichting moeten we massaal in actie komen. Gelukkig zijn er steeds meer tekenen die erop wijzen dat we de transitie naar een duurzamere wereld vorm beginnen te geven. Maar het gaat nog te traag. Veel te traag. Daarom past zo een verhaal juist ook wel bij de Kerstgedachte, waar het woord ‘vrede’ vaak in genoemd wordt. Immers, de ontsporing van het klimaat zal de wereldvrede allerminst bevorderen. Nu al duikt de term klimaatvluchtelingen steeds vaker op. Dat is nog maar het begin. De spanningen nemen toe en de fragiele vrede, daar waar die zichtbaar is, wordt in toenemende mate op de proef gesteld. Vanuit de Kerstboodschap is het dus goed om de handen in een te slaan en in het komende jaar meer te gaan voor oprecht rentmeesterschap.