De vergeten Kerstvloed in Groningen

Behalve in Groningen weet bijna niemand in ons land dat 300 jaar geleden tijdens Kerst meer dan

2000 mensen door hoogwater en een noordwesterstorm om het leven kwamen...

Vandaag het precies 300 jaar geleden dat de noordkust van ons land werd getroffen door een zware stormvloed. De Kerstvloed van 1717, die duizenden mensen het leven koste, is de grootste natuurramp in Nederland in de afgelopen vier eeuwen.  Het is een vrijwel vergeten ramp, die dit jaar alleen in de provincie Groningen wordt herdacht. Daar vielen de meeste slachtoffers, 2091 mensen verloren het leven. 

Allerheiligenvloed en St.-Maartenvloed

In Groningen maakten overstromingen in de geschiedenis deel uit van het dagelijks leven. Dat het water over de dijken sloeg en landinwaarts aanzienlijke verwoestingen aanrichtte, was een natuurwet, dat gebeurde eens in de dertig jaar. Soms waren de overstromingen catastrofaal en kostten ze veel mensen- en dierenlevens. De Allerheiligenvloed of Allerzielenvloed op 1 november 1570 wordt beschouwd als een van de allergrootste overstromingsrampen die Nederland ooit heeft getroffen. Niet alleen de noordkust- maar de gehele Nederlandse en Belgische kust werden getroffen. Na de Allerheiligenvloed kwam op 12 en 13 november 1686 de St.-Maartenvloed. Deze stormvloed trof vooral de provincie Groningen. De verwoestingen waren enorm. Er verdronken 1558 mensen, 1387 paarden en 7861 koeien. Maar liefst 631 huizen spoelden weg. Dertig jaar later waren de dijken nog lang niet hersteld toen de zee, die mede daardoor af en toe al nieuwe problemen had veroorzaakt, opnieuw genadeloos toesloeg.

Zachte, natte en onstuimige aanloop 

De Kerstvloed kende eenzelfde soort aanloop als de Allerheiligenvloed en de St.-Maartenvloed. December 1717 was zacht en zeer nat. Niet alleen in Nederland maar ook in Duitsland kwam het tot wateroverlast.  In de week voor Kerst trokken diverse stormdepressies over de Noordzee. Op 21 en 22 december trok de westenwind aan tot stormkracht langs de Hollandse kust, daarna volgde op 23 en 24 december een zuidwesterstorm. Door de wester- en zuidwesterstormen werd het water vanuit de zuidelijke Noordzee opgestuwd naar het noordoosten. Vervolgens ruimde de wind op kerstavond en tijdens de kerstnacht naar het noordwesten zodat de opgestuwde watermassa de Waddenkust kon binnendringen. 

Weerkaarten kerst 1717

In duizend jaar weer, wind en water in de lange landen van Jan Buisman kunnen we lezen… Kort voor de kerstdagen van 1717 treden er snelle veranderingen op, o.a in de luchtdrukverdeling boven het noordelijk gedeelte van de Atlantische Oceaan en in Scandinavië. Bij Groenland vormt zich een stormdepressie die op 23 december boven IJsland en het zeegebied ten zuidoosten hiervan arriveert. Op 24 december om 14 uur ligt het centrum al voor de Noorse kust te hoogte van Trondheim. Vervolgens trekt dit zuidwaarts en steekt tussen 60 en 65 graden noorderbreedte Scandinavië over. Er ontwikkelt zich een groot stormveld boven het zuiden van Scandinavië, Denemarken en het oostelijk deel van de Noordzee. Op 25 december is de depressie weggetrokken naar de Oostzee. Het westelijke deel van de Noordzee is buiten de invloed van de storm gebleven. Het zware en langdurige noordwesterstormweer boven het oostelijke deel daarentegen krijgt ernstige gevolgen. De kustgebieden van Nederland, Duitsland en Denemarken worden door een van de grootste rampen in hun geschiedenis getroffen. Dat er zoveel slachtoffers vielen, komt mede doordat de ramp midden in de nacht kwam en de inwoners van Groningen overvallen werden in hun slaap. 

14.000 doden

In de kerstnacht kolkte het water op tientallen plaatsen met grote kracht over de primitieve en door de twee voorgaande vloedgolven verzwakte dijken.  Kilometerslange dijken werden zo weggevaagd. Binnen mum van tijd hingen bewoners van de laaggelegen huizen witte lakens buiten, een teken van nood en luidden overal langs de Groningse kust de alarmklokken. Plaatsen zoals Hunsingo, Fiyelingo, het Westerkwartier en Oldambt zagen er bij daglicht op eerste kerstdag uit als volle zee waar hier en daar nog bomen, daken en kerktorens bovenuit staken. Mensen probeerden een veilig heenkomen te zoeken op de daken. Velen overleefden het niet en werden meegesleurd door het woeste water.  In deze zee vormde de stad Groningen een schiereiland, maar ook daar stond het water in sommige delen van de stad kniehoog. Volgens schattingen verdronken er in de provincie Groningen 2.276 mensen, 11.666 koeien, 3.200 paarden, 21.214 schapen en werden er 1.560 huizen verwoest. Uiteindelijk reikte het water tot aan Zwolle, Dokkum, Amsterdam en Haarlem. Niet alleen in Noord- Nederland, maar ook in Duitsland, Denemarken en Scandinavië veroorzaakte de storm dood en verderf. In Noord-Duitsland vielen de meeste slachtoffers, daar kwamen 10.000 mensen om. In totaal eiste de Kerstvloed van 1717 14.000 mensenlevens. 

Strenge vorst en februaristorm

Groningen kreeg te maken met een enorm bevolkingsverlies, economische neergang en armoede.  De schade aan dijken en sluizen was onbeschrijfelijk. Tot overmaat van ramp werd het na de Kerstvloed bitterkoud. De winter viel in met strenge vorst en sneeuw en alsof dit niet genoeg was volgde in de nacht van 25 op 26 februari 1718 een nieuwe stormvloed.

Moeizaam herstel

Waar je zou verwachten dat men na zo’n ramp de handen ineen zou slaan om de dijken zo snel mogelijk te herstellen, was dit in Groningen niet het geval. Hoge heren voerden strijd over wie de kosten zou moeten betalen van het dijkwerk. Thomas von Seeratt, een voormalig kapitein van de West- Indische compagnie die in 1716 al had gewaarschuwd voor de slechte dijken, kreeg opdracht om de zwaarst beschadigde dijken te herstellen en verbreden. Uiteindelijk werd de verantwoordelijkheid van de kwaliteit van de dijken die tot op dat moment bij de grondeigenaren lag, overgedragen aan de Nederlandse regening. 

Deltacommissie

Hedendaags hebben we de Deltacommissie onder leiding van de Deltacommissaris om heel Nederland te beschermen tegen hoogwater en zorgen voor voldoende zoetwater. Naast de zorg voor dijken staan komend jaar, in 2018 de gevolgen van extreem weer veroorzaakt door klimaatverandering centraal. Alle gemeenten moeten uiterlijk voor 2019 in hun eigen regio een stresstest uitvoeren in samenwerking met de provincies, de waterschappen en het rijk om inzicht te krijgen in de kwetsbaarheden voor weerextremen zoals piekbuien in de zomer, hittestress en droogte zodat zij de juiste maatregelen nemen om zich aan te passen. Want het gevaar vanaf buiten, van de Noordzee, hebben we redelijk onder controle, maar de gevolgen van weerextremen achter de duinen nog niet. De Deltacommissie werkt de komende jaren hard door om heel Nederland klimaatbestendig en waterrobuust te maken. 

In de kerstvakantie naar Groningen

In Groningen is er dit jaar wel aandacht voor de “vergeten ramp” die ook nu nog gezien wordt als de grootste ramp die Groningen ooit heeft getroffen, erger dan de Tweede Wereldoorlog en de Groninger Ziekte (1826). Diverse Groningse organisaties organiseren workshops, lezingen, tentoonstellingen, publicaties en excursies. Ook tijdens deze kerstvakantie kun je luisteren naar de Groningse verhalen. www.kerstvloed1717.nl

Bronnen: MeteoGroup, Jan Buisman, Groningerarchieven.