IJskoude jaarwisseling

Met een paar nostalgische foto’s blikken we terug naar de extreem koude jaarwisseling bijna 20 jaar geleden. Het was de aanloop naar de laatste Elfstedentocht.

Gisteren maakte ik bekend dat ik over twee maanden ga stoppen als fulltime weerman. Om zo m’n handen volledig vrij te maken voor de boeiende wereld van duurzaamheid. Steeds vaker raak ik betrokken bij startende ondernemingen die met veelbelovende innovaties een rol zullen spelen in de zo noodzakelijke transitie naar een duurzame samenleving en economie. Het zijn de gamechangers die laten zien dat duurzaamheid niet duur hoeft te zijn, maar ook samen kan gaan met een zeer solide en geloofwaardig businessplan.

De oude doos

Een direct gevolg van deze bekendmaking, onder meer via socialmedia, is dat er een enorme reeks reacties volgt. Soms met prachtige foto’s uit de oude doos. Bijvoorbeeld van RTL weerpresentaties in de ijzige vorstperiode die leidde tot de laatste Elfstedentocht die is gereden. Die van 4 januari 1997. Toen beleefden we bijna de koudste Oudejaarsdag ooit gemeten, en sowieso de koudste Nieuwjaarsdag sinds tenminste 1901. Nu gaan we op weg naar misschien wel de warmste Oudejaarsdag in deze tijdreeks. Het kan verkeren!

IJsvloertje krijgt vorm

De legendarische vorstperiode van precies 19 jaar geleden begon voor de Kerst. Op 21 december viel de vorst in en met Kerst vroor het overdag al redelijk. In de nacht kwam het al tot matige en lokaal strenge vorst. Dus het ijsvloertje begon al een beetje vorm te krijgen. Echt serieus werd de vorst na de kerstdagen. Het ging op uitgebreide schaal streng vriezen met middagtemperaturen die soms niet meer boven de -5 uitkwamen. Toch volgde er twee dagen voor de jaarwisseling nog een dooiaanvalletje. Het kwik steeg op veel plaatsen tot net boven nul en er viel ook een beetje sneeuw. Daarna keerde de noordoostenwind terug en kwam het transport van echte diepvrieskou pas goed op gang.

Formidabele sneeuwduinen

Op oudejaars dag vroor het midden op de dag op heel wat plekken streng met temperaturen rond de -10 graden. Daarbij stond uiteraard een ijzige oost- tot noordoostenwind. Het maximum kwam in De Bilt overigens toch nog uit op rond de -8 graden. Dat was geen datumrecord want voor degenen die het hebben meegemaakt: uiteraard was de bijna Siberisch koude jaarwisseling van 1978/1979 niet te kloppen. Toen bleef het kwik in de thermometerbuis te Bilt op Oudejaarsdag steken bij een dagmaximum van -9,5 graden. En daar stond een uitermate koude noordooster bij die vooral in het noorden en noordoosten de stuifsneeuw opjoeg tot formidabele sneeuwduinen. Het is zonder twijfel de meest heftige winter die ik mij nog goed kan herinneren. Met ook nog eens een zeldzaam actieve sneeuwstoring (Polar Low) op de dag na Nieuwjaarsdag. Maar goed, de vorstperiode van 19 jaar geleden mocht er ook wezen.

Elfstedenkoorts

Opmerkelijk is dat nieuwjaarsdag 1997 wel de koudste was in de meetreeks vanaf 1901. Kouder nog dan die van 1979. Op zich was het maximum van 1 januari 1997 niet eens zo heel extreem, gezien de temperaturen die in feite haalbaar zijn in hartje winter. Het werd overdag -7,1 graden. Daarbij was het prachtig schaatsweer met volop zon. Het was een Nieuwjaarsdag om in te lijsten. Er kon ook daadwerkelijk massaal worden geschaatst. En uiteraard kwam de Elfstedenkoorts inmiddels ook goed op gang. Gezien de weersverwachtingen kon er eigenlijk niets meer fout gaan. Het bleef voorlopig immers stug doorvriezen. De datum 4 januari werd geprikt voor de Tocht der Tochten. Tijdens de tocht vroor het lekker door maar de scherpste kantjes waren er wel van af. Overdag vroor het een graad of 3. De schaatsers hadden op de Tocht overigens wel enige hinder van een vrij krachtige noordoostenwind. Maar het ijs was in prima conditie en het werd een prachtige krachtmeting. Na de Tocht bleef het nog een week volop winter met ’s nachts in het algemeen matige of strenge vorst. Op 12 januari viel de dooi in. Dat ging zonder slag of stoot en vervolgens kwam de winter dat seizoen niet meer terug.

Warm slot van warm jaar

Terug naar de actualiteit. Komt er ooit nog een Elfstedentocht? Ik schreef afgelopen week al, dat zelfs in een snel opwarmende wereld er mechanismen kunnen zijn, waardoor de kans op een koude winter in ons land tijdelijk groter wordt. Maar voorlopig kunnen we beter maar niet aan schaatsen op natuurijs denken. Na de traditionele zachte en groene kerst volgt in de tweede helft van komende week een klein temperatuurdipje. De straalstroom zakt wat naar het zuiden. Het is zelfs niet helemaal ondenkbaar dat een zuid langstrekkende depressie de wind even in de koudere hoek brengt en dat de bijbehorende neerslag voor een deel in de vorm van (natte) sneeuw valt. Daarna komt een volgende golf zeer zachte oceaanlucht snel naar ons toe. In het laatste weekend van dit zeer warme jaar stijgt het kwik tot rond de 10 graden. Er zijn zelfs berekeningen die het kwik op Oudejaarsdag naar 12 tot 14 graden laten stijgen. Op de warmste Oudejaarsdag sinds 1901 (in 2006) werd een maximumtemperatuur van 12,3 graden gehaald.  De kans dat we daar dit jaar boven komen zou ik schatten op tenminste 30 procent. Buiten oliebollen bakken dus. Misschien wel onder een afdakje of grote paraplu, want het zal tegelijkertijd wel tamelijk wisselvallig zijn met af en toe regen of een plensbui.