Winterkou door smeltend Poolijs?

Met de herfst op de kalender verschijnen doorgaans de eerste winterverwachtingen. Vooruitlopend kijken we naar een mogelijk verband met de Noordpool.

De afgelopen winters waren stuk voor stuk zacht of extreem zacht. De laatste vrij koude winter dateert van 2012/2013. Toch hebben we de afgelopen winters soms stevige uitvallen van koude lucht gezien boven Europa. Maar die misten onze omgeving en hadden de ijzige pijlen vooral gericht op het midden, noorden en oosten van Europa. Die uitbraken van zeer koude lucht hingen vaak samen met de staat van de Poolwervel. We hebben er de afgelopen jaren geregeld over geschreven. De poolwervel is een normaliter sterke cyclonale circulatie in de stratosfeer, boven het Noordpoolgebied, die in de herfst ontstaat en in de winter zijn grootste kracht bereikt. Deze circulatie legt als het ware zijn gedrag op aan de eronder gelegen troposfeer waar ‘het gewone weer’ zich afspeelt.

Poolwervel

Als de Poolwervel goed is ontwikkeld, staat er in de stratosfeer een zeer sterke westelijke stroming die als het ware rond de Noordpool raast. Deze sterke westenwind bevordert de westelijke stroming in de troposfeer. En dat is de luchtlaag die bepalend is voor het weer. Als we daarin een sterke westelijke stroming zien op noordelijke breedten, blijft de ijzige kou goed geconcentreerd in het Poolgebied zelf. Met een sterke westelijke stroming is de kans op zacht en wisselvallig winterweer in ons deel van Europa groot. Zodra de Poolwervel gaat verzwakken of zelfs geheel verdwijnt, zie je weldra ook dat de westelijke stroming op geringere hoogte gaat verzwakken. Zodra dit gebeurt, ontstaan er grote lussen in de westcirculatie. Takken waar de lucht noordwaarts stroomt, maar ook takken waar de lucht juist vanuit het (hoge) noorden naar het zuiden beweegt.

Vroege sneeuw

Wetenschappers vermoeden een verband tussen de opwarming van de aarde en het verzwakken van de poolwervel.  Nu er steeds minder ijs in de poolzeeën overblijft, kan er, zeker in de herfst, meer warmte ontsnappen vanaf open zee naar de atmosfeer erboven. Deze extra warmte zou het ontstaan van de poolwervel tegenwerken, is de gedachte. In een recent onderzoek wordt zelfs geconstateerd dat de winters in ‘EurAzië’ (Scandinavië en het westelijke deel van Siberië) sinds de negentiger jaren kouder zijn geworden. Wat in ieder geval ook een gevolg blijkt te zijn van meer open zee in de herfst, is sneeuwval! In de herfst bevordert open zee ten noorden van Siberië de hoeveelheid vocht in de atmosfeer, en dat resulteert op het snel afkoelende continent in met name oktober in hevigere sneeuwval. Waardoor de winter in feite eerder kan invallen in delen van Siberië. Op dit moment zien we ook dit jaar op de kaarten al het relatief koude Siberië in vergelijking met de kustwateren ten noorden hiervan. Ongetwijfeld is er ook al heel wat sneeuw gevallen inmiddels.

Kwetsbaar ijs

De poolwervel is nu nog min of meer afwezig in de stratosfeer maar in de loop van de komende weken blijkt hij toch wel op gang te komen. Dat is een vrij normale gang van zaken in deze tijd van het jaar. Het is te vroeg om nu al te speuren naar duidelijke afwijkingen in het gedrag van de poolwervel. De hoeveelheid zee-ijs is laag maar het is geen record. Het ijs in het poolgebied is relatief erg dun maar ook dit is (net) geen record. De geringe dikte maakt het ijs extra kwetsbaar voor winterstormen. Hoge golven kunnen het dunne ijs makkelijk doen breken. Wellicht dat de groei van het poolijs in de komende tijd vertraging oploopt omdat het zo kwetsbaar is. 

Orkanen

In ons land is het voorlopig tamelijk wisselvallig herfstweer. Twintigers op de thermometer komen we voorlopig niet meer tegen. September wordt vandaag in stijl afgesloten met regen. Want dat is toch wat september dit jaar vooral liet zien. Veel regen, zeker in het westen en noorden van het land. Landelijk gezien was de maand aan de frisse kant, maar tegelijkertijd viel het met het aantal uren zon mee. Die was zelfs een fractie boven normaal. Oktober start dus met tamelijk wisselvallig weer. De restanten van de orkanen Maria en Lee worden nu opgenomen in de westcirculatie en de daarin aanwezige grote lagedrukgebieden. Nieuwe orkanen op de Atlantische oceaan of in het Caraïbisch gebied worden nu gelukkig niet verwacht. Maar het seizoen is zeker nog niet voorbij en in oktober gaan we ongetwijfeld toch nog enkele fikse tropische orkanen zien op de weerkaarten.