Titanic part two

Relatief warm oceaanwater likt aan de onderzijde van enorme ijsmassa’s die Antarctica omringen. De gevolgen kunnen heftig zijn. Ook voor Nederland.

De wereldberoemde filmacteur Leonardo DiCaprio kennen we vooral van de bioscoop hit de Titanic. Een verfilming van het drama met het gelijknamige enorme passagiersschip dat in 1912 in aanvaring kwam met een ijsberg. Het was het schip dat niet zou kunnen zinken. Toen het schip wel degelijk begon te zinken, speelde de muziek op het bovendek vrolijk door. DiCaprio trekt wederom volle zalen. Nu met Before the Flood, een documentaire over het mogelijke lot van het ‘ruimteschip aarde’. Dat zou in de nabije toekomst geteisterd kunnen worden door overstromingen. Is het niet een soort vervolg op de Titanic? Wetenschappers komen met steeds duidelijkere aanwijzingen dat het klimaat op aarde serieus opwarmt. Vooral gletsjers en ijskappen blijken sneller te reageren dan eerder gedacht. Maar op aarde speelt de muziek gewoon door. Business as usual.

Strakke bandbreedtes

De afgelopen maand schreven we al geregeld over de zorgwekkende situatie op de Noordpool. Waar het ijs in oppervlakte, volume en dikte minder was dan ooit waargenomen. Het zee-ijs rondom Antarctica, dat de afgelopen jaren overigens nog positieve records had gevestigd, is inmiddels qua oppervlakte ook minder dan ooit waargenomen. Maar wat Antarctica betreft is het zee-ijs niet de meest belangrijke factor om in de gaten te houden. Het jaarlijkse verloop van de hoeveelheid zee-ijs verloopt er binnen vrij strakke bandbreedtes. In de zomer blijft er weinig over van de enorme hoeveelheid ijs die we in de zuidpool-winter zien. Dat is een normaal patroon.

Zuidpool ijsvrij

Veel belangrijker is de enorme hoeveelheid landijs op Antarctica. Het enorme continent bevat naar schatting 90 % van de zoetwatervoorraad van de hele aardbol. In de historie van onze planeet zijn er grote schommelingen geweest in de omvang en dikte van de ijskap van het koudste continent op aarde. In de prehistorie zijn er momenten geweest dat de Zuidpool min of meer ijsvrij moet zijn geweest. Het waren tijden dat er een supersterk broeikaseffect actief was. Toen er uiteindelijk massaal leven ontstond (werd geschapen) konden enorme hoeveelheden koolstof (CO2) vanuit de atmosfeer vastgelegd worden in de uitdijende ecosystemen. En begon het broeikaseffect steeds verder af te nemen. Tot het niveau zoals wij dat tot halverwege vorige eeuw gewend waren.  

Evenwicht raakt zoek

In het diepe binnenland van Antarctica valt heel weinig neerslag. Het is er simpelweg te koud voor neerslag van enige betekenis. Qua neerslag kan men in feite spreken van een ijzige woestijn. Een woestijn van bevroren water. Dichter bij de randen valt jaarlijks wel degelijk sneeuw. Net zoals een enkele berg zoals de Mont Blanc zijn sneeuw- en ijshoeveelheid is balans houdt met behulp van gletsjers, doet Antarctica dat in feite ook. In een stabiel klimaat is de netto massabalans nul. Er valt evenveel sneeuw als dat er ijs via gletsjers weg stroomt. Maar als het klimaat verandert raakt de balans verstoort. Dat is wat er nu gebeurt. Wereldwijd. Ook met het ijs op de Zuidpool.

Stroomsnelheid

Recent onderzoek komt tot zorgwekkende conclusies rondom de massabalans van de Zuidpool. Van steeds meer enorme gletsjers die vanaf Antarctica in de omringende zee uitmonden, is bekend dat de stroomsnelheid toeneemt. Waarschijnlijk is nu meer bekend van het mechanisme dat hier achter schuilt. Oceaanwater. De gigantische gletsjers monden uit in zee en rusten deels op het continentale plat, de zeebodem. Relatief warm zeewater (de watertemperatuur stijgt door de opwarming van de aarde) likt aan de onderkant van de uitstromende ijsmassa. Verzwakt het ijs. Waardoor er uiteindelijk van onderaf scheuren kunnen ontstaan die zich voortplanten door de volle dikte van de gletsjer.

Reusachtige scheur

Dat is exact wat er de afgelopen jaren is gebeurd bij de enorme Pine Gletsjer, in West Antarctica. Daar vormde zich in 2013 een scheur in de brede ijsrivier, zo een 20 kilometer landinwaarts. Uit het nauwkeurig bestuderen van satellietbeelden vanaf 2013 is nu vastgesteld, dat de scheur aan de onderzijde van de gletsjer in ontstaan. Het warme oceaanwater heeft zijn invloed laten gelden. Uiteindelijk brak er vorig jaar een enorm stuk van de gletsjer af met een oppervlakte van 500 vierkante kilometer. Met het afbreken van deze stukken kan het water onder de ijsrivier weer terreinwinst boeken. Uiteindelijk raakt de fundering op de zeebodem helemaal los en is de kurk echt uit de fles. Dan kan de gletsjer in een verdere stroomversnelling komen en de massabalans van het continent snel verder uit evenwicht raken.

Muziek speelt door

Dat is precies wat wetenschappers beschrijven in een recente publicatie in Geophysical research letters. Bij de nabijgelegen Thwaites gletsjer zouden exact dezelfde ondermijnende processen actief zijn. Samen houden deze gletsjers 10% van de totale ijsmassa van West-Antarctica op hun plaats. Als deze ijsmassa vrij komt, stijgt de zeespiegel wereldwijd alleen door het ontkurken van dit stuk van West-Antarctica met circa 1 meter. Maar het kan ook op andere plekken rondom Antarctica gebeuren. Tegelijkertijd zijn deze processen ook aan het werk op een aantal Groenlandse gletsjers. Het is daarom dat wetenschappelijk onderzoek naar met name de Poolkappen wordt gestimuleerd. Het is van het grootste belang dat we een nog veel helderder zicht krijgen op de processen die spelen op de Noordpool en de Zuidpool. Immers, de muziek speelt gewoon door.