Spitsbergen strijdt met extreem warme winters

Van de laatste 5 winters waren drie er op Spitsbergen extreem warm. Van spikes onder sneeuwscooters tot voedselgebrek voor poolvossen...

De winter van 2016 mag in Nederland dan uitzonderlijk zacht zijn geweest met een afwijking van ongeveer 3 graden ten opzichte van het langjarige gemiddelde, er waren plekken op aarde waar de warmte nog veel buitensporiger was. Wat te denken van Spitsbergen? In Longyearbyen, de grootste plaats van de archipel, kwam de winter met een gemiddelde temperatuur van -5,1 graden uit de bus, tegen normaal -14,9 graden. Een verschil van bijna 10 graden dus! En het was er niet eens de zachtste winter ooit; die van 2014 was nog net een tikkeltje warmer.

Spitsbergen is van oudsher populair onder klimaatonderzoekers. Met z’n ligging rond de 80ste breedtegraad is de eilandengroep het voorportaal van het Noordpoolgebied. Al heel lang wordt er op heel veel plekken structureel gemeten en onderzoek gedaan. Dit maakt Spitsbergen het gebied bij uitstek waar, beter eigenlijk dan waar dan ook, de klimaatverandering kan worden gevolgd, en daarmee ook de gevolgen die de snelle opwarming voor de Arctische biotoop heeft.

Ongekend zacht
De drie wintermaanden op Spitsbergen zijn sinds de jaren ’90 van de vorige eeuw gemiddeld al 4 tot 5 graden warmer geworden. Door de toegenomen warmte valt middenin de winter steeds vaker regen, in plaats van sneeuw. Een mooi voorbeeld was de winter van 2012. De twee weken dat we in ons deel van Europa een forse vorstperiode beleefden (uiteindelijk werd zelfs nog even over een Elfstedentocht nagedacht) was het op Spitsbergen juist ongekend zacht. Op 8 februari steeg het kwik in Akseløya tot 7,8 graden, toen de hoogste gemeten temperatuur ooit in februari.

Er viel die twee weken ongelooflijk veel neerslag op het anders in de winter juist droge Spitsbergen. Ny Ålesund kreeg 272 millimeter te verwerken, meest in de vorm van regen. Op 30 januari 2012 viel er zelfs 98 millimeter, ongekend voor het Noordpoolgebied. In 24 uur tijd kwam een kwart van de normale jaarhoeveelheid omlaag. Ook in de voorbije winter kwam het op Spitsbergen regelmatig tot regenval. Het meest opvallend was de periode rond Kerst en de jaarwisseling, toen het bijna een week lang ver boven nul was en de sneeuw in Longyearbyen vrijwel volledig weg regende.

Permafrost
Volgens de Noorse weerdienst gaat de opwarming in de regio van Spitsbergen zo snel dat er later deze eeuw ook winters kunnen worden verwacht waarin de gemiddelde temperaturen boven het vriespunt blijven. De gevolgen zijn al groot. Zo heeft de permafrost op Spitsbergen flink te lijden onder de opwarming. Een verdere temperatuurstijging kan ertoe leiden dat bodems onstabiel worden met alle gevolgen van dien voor wegen, gebouwen en andere infrastructuur.

Nu is de bodem op Spitsbergen middenin de winter nog zo koud dat, zodra het eenmaal regent, erop vaak een dikke ijslaag ontstaat. In de winter van 2012 werd na de warme periode in februari hier en daar een ijslaag van zo’n 15 centimeter dikte aangetroffen. Zendmasten konden door de grote ijsbedekking ervan niet meer worden gebruikt, wegen moesten worden afgesloten en via de lucht was Spitsbergen een tijdje vrijwel onbereikbaar, door de  gladheid op de start- en landingsbaan van het vliegveld bij Longyearbyen. Voor sneeuwscooters was het vrijwel onmogelijk om zich over het ijs op de toendra nog te bewegen: veel bewoners moesten spikes aanbrengen op de rupsbanden.

Ook de dieren hebben last
Ook de weinige dieren die op Spitsbergen rondlopen, zoals de poolvos en het rendier, hebben last van de snel warmer wordende winters. Als zich door regenval op de koude bodem een ijslaag vormt, kunnen ze niet meer bij hun voedsel. Een deel verhongert hierdoor, andere zoeken hogere gebieden op (waar sneeuw is gevallen) of trekken naar het water waar ze bij voorbeeld zeewier eten. Gevaren die hierbij op de loer liggen zijn de lawines die de dieren onderweg tegenkomen, de ravijnen waar ze in kunnen vallen en het oplopen van diarree, door het eten van het zoute zeewier.

Voor de poolvos spelen de rendieren een belangrijke rol. De poolvossen krijgen hun jongen op de toendra, maar de kans dat de jongen het halen hangt af van hoeveel karkassen van dode rendieren op de toendra te vinden zijn. Zijn de rendieren als gevolg van warm winterweer naar andere plaatsen getrokken, dan is er te weinig voedsel voor de poolvos en redden veel jongen het niet.

Even wat kouder
Inmiddels heeft Spitsbergen, eigenlijk voor het eerst in de daar nog aanhoudende winter, een wat koudere periode achter de rug. De afgelopen twee weken waren de temperaturen er min of meer normaal voor de tijd van het jaar. Gisteren is weer zachtere lucht binnengedrongen, waarin het kwik opnieuw tot iets boven het vriespunt opliep. Vanochtend vroor het er enkele graden.
Door alle warmte van de laatste maanden ligt er weinig sneeuw in Longyearbyen, in de buurt van het vliegvel zo’n 11 centimeter. Het water in de Fjord is volledig ijsvrij. Ook de komende tijd wordt het niet bijzonder koud. De meeste dagen wordt lichte, in de nachten matige vorst verwacht. Normaal in deze periode is overigens een gemiddelde temperatuur van ongeveer -15 graden.

Bronnen: MeteoGroup, Noorse weerdienst, Svalbardposten.